پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی فقه و سیاست 2717-3569 6 2 2025 09 29 Criteria for Referring to Custom in Imamiya Jurisprudence with an Emphasis on Political Jurisprudence ملاکات رجوع به عرف در فقه امامیه با تأکید بر فقه‌سیاسی 237 262 80009 10.22081/ijp.2026.74198.1110 FA حسن طالبی طادی طلبه حوزه علمیه قم، کارشناس ارشد علوم سیاسی، قم، ایران. Journal Article 2025 04 03 In many social interactions, the nature and extent of relationships among individuals, as well as the reciprocal relationship between government and citizens, are determined by custom (<em>ʿurf</em>) for various reasons. Accordingly, it is evident that custom occupies a highly significant position in regulating many of these relationships. In the sphere of international relations, legal scholars have frequently relied on customary practices to address the challenges facing the global community. However, within an Islamic society, where Islamic jurisprudence (<em>fiqh</em>) serves as the principal criterion for determining what is permissible and impermissible, the role of custom has become a subject of debate and uncertainty. This study seeks to identify the criteria for referring to custom and the basis of its authority (<em>hujjiyyah</em>) within Imamiya jurisprudence. Using library-based sources and employing a descriptive-analytical methodology, the research addresses the following central question: In which cases may recourse be made to custom, and what implications does the realistic dimension of custom have within the framework of political jurisprudence? The findings indicate that not every customary practice can automatically be regarded as legitimate or authoritative merely because it is customary. Rather, customary practices must be evaluated within the framework of Islamic legal standards and principles. When custom operates within these religious parameters, it can serve as a bridge between the ideal aspirations of jurisprudence and the practical realities of social life. Consequently, human relations become more manageable and adaptable to changing circumstances. Whether viewed from the perspective of expert opinion or from the standpoint of established religious custom (<em>ʿurf shar</em><em>ʿ</em><em>ī</em>), custom plays an important role in facilitating this process. در بسیاری از مناسبات اجتماعی بنا به دلایل متفاوت نوع و سطح روابط آحاد مردم با یکدیگر و روابط متقابل حکومت و مردم را عرف تعیین می‌کند. بر همین اساس پر واضح است که عرف در تعیین بسیاری از این روابط جایگاه بسیار مهمی دارد. در فضای بین الملل نیز به کرات حقوقدان‌ها برای حل مشکلات جامعه جهانی دست به دامن عرف شده‌اند. اما در جامعه اسلامی که معیار و ملاک تعیین بایدها و نبایدها، فقه است این امر دچار حیرت شده است. این تحقیق با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و با تکیه بر روش توصیفی_تحلیلی در پی یافتن ملاک‌های رجوع به عرف و حجیت آن در ضمنِ فقه امامیه است. از این‌رو سوال اصلی این پژوهش این است که در چه مواردی می‌توان به عرف رجوع کرد و گستره واقع‌گرایی عرف در فقه‌سیاسی چه نتایجی در پی خواهد داشت. یافته‌های این تحقیق نشان داد هر رفتاری را نمی‌توان به واسطه عرف، حق دانست؛ بلکه باید اعمال عرفی ذیل موازین شرعی قرار گیرند، در این صورت عرف می‌تواند فقه آرمانی را با مسائل دنیایی درآمیزد؛ از این‌رو روابط انسانی با این روند تسهیل می‌شود. عرف چه از منظرِ نظر کارشناس و چه از منظر عرف شرعی مصطلح، این مهم را رقم خواهد زد. https://ijp.isca.ac.ir/article_80009_c43b39b7681d966c02c29872433b07ac.pdf