The Systemic Model of Jurisprudence in the Methodology of Governmental–Civilizational Jurisprudence: With Emphasis on the Systemic Approach and the Concrete Method

Document Type : Original Article

Author

Student of Islamic Seminary, Islamic Seminary of Qom

Abstract

Governmental–civilizational jurisprudence (fiqh)—as an advanced stage in the evolution of juristic knowledge—requires a structured framework for deriving rulings and designing socio-civilizational systems. One of the foundational components of this framework is the “systemic nature of fiqh,” which manifests at three levels: internal coherence, inferential structure, and external application. This systemic character can serve as the basis for a methodology of ijtihad in the domains of governance and civilization. The present study aims to propose a “systemic model of fiqh in the methodology of governmental–civilizational jurisprudence” by explaining and analyzing two principal approaches influencing this model: the systemic (manzumeh-based) approach and the concrete (inductive-contextual) method. The systemic approach, by emphasizing macro-level analysis, the internal coherence of the Sharia, and the interconnection between doctrinal, ethical, and juristic teachings, enables the articulation of comprehensive religious systems and the design of integrated governmental and civilizational models. In contrast, the concrete method, by focusing on real-world issues, temporal and spatial contingencies, and the alignment of juristic rulings with the actual conditions of society, possesses the capacity for rapid, problem-oriented responses to governmental–civilizational needs. Employing a descriptive–analytical method and utilizing an inferential approach, this research demonstrates that the complementary and hierarchical relationship between these two approaches can provide an effective model for systematizing the process of ijtihad in the sphere of governance and civilization. Such a model, on the one hand, is rooted in the internal epistemic coherence of fiqh and, on the other, is capable of designing and supporting social, political, economic, and cultural systems at the macro-civilizational level. The primary contribution of this article lies in clarifying the methodological mechanisms through which the systemic nature of fiqh can function as a comprehensive model for producing governmental–civilizational systems and responding to the evolving needs of Islamic civilization.
 

Keywords

References

* قرآن کریم
** نهج‌البلاغه
ابن عباد، اسماعیل. (1414ق). المحیط فی اللغة. لبنان- بیروت: عالم الکتب.
اراکی، محسن. (1398). فقه عمران شهری. قم: اندیشه ناب.
ایزدهی، سیدسجاد. (1392). نقد نگرش‌های حداقلی در فقه سیاسی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
ایزدهی، سیدسجاد. (1397). چیستی کلام سیاسی، کلام اسلامی، 27(107)، صص85-106.
ایزدهی، سیدسجاد؛ تقی‌زاده، صدیقه. (1399). ضرورت و الزامات نظام‌وارگی در رویکرد فقه حکومتی، علوم سیاسی، 23(92)، صص 70-94.
تهانوی، محمد. (1996م). کشّاف اصطلاحات الفنون.  لبنان- بیرت: مکتبه لبنان ناشرون.
جوادی آملی، عبدالله. (1372). شریعت در آینه معرفت.  تهران: رجاء.
حاجیان فروشانی، زهره؛ مظهر قراملکی، علی؛ امام، سیدمحمدرضا. (1399). پویایی فقه از رهگذر مقاصد شریعت، متین، 22(86)، صص 31-52.
حسین‌زاده، علی‌محمد. (1387). فقه و کلام. تهران:  پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
حکیم، سیدمنذر. (1391). درس خارج فقه نظام اجتماعی در تاریخ 27/1/1391؛ https://eshia.ir/feqh/archive/text/hakim_monzer/feqh/90/910127/
حکیمی، محمدرضا. (1370). نامه: بخش دوم، آینه پژوهش، 2(10)، صص 65-74.
خامنه‌ای، سیدعلی. (1370). بیانات رهبر انقلاب در آغاز درس خارج فقه در تاریخ 31/6/1370. پایگاه اطلاع رسانی مقام معظم رهبری: https://farsi.khamenei.ir.
خامنه‌ای، سیدعلی. (1374). بیانات رهبر انقلاب  در گردهمایى ائمه جمعه سراسر کشور در تاریخ 20/6/1374. پایگاه اطلاع رسانی مقام معظم رهبری: https://farsi.khamenei.ir.
سیدباقری، سیدکاظم. (1400). نظام‌سازی در فقه سیاسی شیعه؛ رویکردها و توانمندی‌ها، پژوهش‌های سیاست اسلامی، 9(19)، صص 251-275.
شاطبی، ابواسحاق. (1417ق). الموافقات فی اصول الشریعه (محقق: محمد رشید رضا). دارالکتب العلمیه.
شمس‌الدین، محمدمهدی(بی‌تا). الستر و النظر، مؤسسه المنار، بی‌جا.
ضیایی‌فر، سعید. (1386). پیش‌‌درآمدی بر مکتب‌شناسی فقهی. قم:  پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
علیدوست، ابوالقاسم؛ متولی امامی، سیدمحمدحسین. (1399). مبانی جامعه‌شناختی فقه تمدّنی، معرفت فرهنگی اجتماعی، 11(44)، صص 87-102.
کاشف‌الغطاء، جعفر. (1422ق). کشف الغطاء عن مبهمات الشریعه الغرّاء. قم: دفتر تبلیغات.
مبلغی، احمد. (1397). تئوری‌های نظام‌وارگی فقه، نشست تخصصی «هم‌اندیشی فقه نظام ساز»، 9/12/1397.
محصلی، هدایت حسی؛ نوری، بهادر. (1399). ماهیت مقاصد شریعت و نقش آن در استنباط حکم شرعی از دیدگاه فریقین، مطالعات تطبیقی کلام، 10(16)، صص 107 - 137.
مشکانی‌سبزواری، عباسعلی؛ قوامی، سیدصمصام‌الدین. (1399). بررسی تطبیقی عناصر و شاخص‌های فقه حکومتی از دیدگاه صاحب جواهر و میرزای نائینی، گفتمان فقه حکومتی، 4(6)، صص111-140.
مطهری، مرتضی. (1372). عدل الهی (چاپ هفتم). تهران: صدرا.
موسوی خمینی، روح‌الله. (1380). الاجتهاد و التقلید. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی&.
موسوی خمینی، روح‌الله. (1385). کتاب‌البیع.  تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی&.
نجفى، محمدحسن. (1397). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
واسطی، عبدالحمید؛ علی‌آبادی، محمدحسن. (1400). ساختار فقه تمدنی، جستارهای فقهی و اصولی، 6(25)، صص99-131.

Files

History

  • Receive Date: 29 November 2025
  • Revise Date: 20 December 2025
  • Accept Date: 10 March 2026

Share

How to cite

Statistics