اصالت دعوت در جهاد اسلامی در رویارویی با نظام کفر از دیدگاه فقه مقارن با نظر به نزول تدریجی آیات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران.

2 استادیار. جامعةالمصطفی العالمیه. قم. ایران

10.22081/ijp.2026.74217.1111

چکیده

جهاد در کلام فقهای اسلام به قتال در راه خدا و دعوت به اسلام اختصاص یافته و حکمی وجوبی مبتنی بر آیات قرآن، سیره نبی اکرم (ص) و خلفا در جریان فتوحات است. نظر به عام‌البلوی بودن جنگ و نزاع در عصر نزول، توجه به نزول تدریجی آیات قتال امری ضروری به نظر می‌رسد که مورد غفلت واقع شده و روش خلفا در فتوحات مستندی برای عملکرد آینده‌گان قلمداد شد. در حالی که نیل به یکسری مصالح و زجر از بعضی مفاسد که شارع آن را به‌عنوان ملاک حکم، اعتبار کرده به دلیل اهمیت موضوع و یا عمومیت در ابتلا در مرحله اثباتی، نیاز به تدریج دارد، چنانچه در جریان حکم شرب خمر و حد زانی و زانیه نظر برخی فقها بر تدریج است. روش من در اثبات مدعا توجه به نزول تدریجی و طایفه‌بندی آیات با نظر به معروف بودن اسلام و منکریت کفر است. نوشتار حاضر با استفاده از منابع کتابخانه‌ای با رویکردی تحلیلی و انتقادی است و ورود به مباحث تاریخی عمدتا استطرادی است. از منظر نویسنده، ادله‌های موجود مبیّن این واقعیت است که نه تنها جهاد معنای اعم از قتال دارد بلکه دفاع نیز اعم از دفاع در برابر تهاجم است و اصل رویارویی نظام اسلامی با نظام کفر بکارگیری همه توان در اعتلای کلمه الله، تبلیغ و ترویج مکتب اسلام و برچیده شدن طاغوت محارب با ابزارهای اثرگذار در هر عصراست و ابزار نظامی آخرین وسیله مبارزه با منکر کفر و طاغوت است.
 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Primacy of Invitation (Da'wah) in Islamic Jihad in Confronting the System of Disbelief (Kufr): A Comparative Jurisprudential Perspective with a View to the Gradual Revelation of Verses

نویسندگان [English]

  • Maryam Alizadeh 1
  • Seyyed Ali Seyyed Mosavi 2
1 PhD student at Al-Mustafa Al-Alamiyah University
2 Assistant professor, Al-Mustafa International University, Qom, Iran.
چکیده [English]

In the discourse of Islamic jurists, Jihad is specifically associated with fighting in the cause of Allah and invitation (Da'wah) to Islam. It is considered an obligatory ruling (Wajib) grounded in Quranic verses, the Sunnah of the Prophet (PBUH), and the precedents set by the Caliphs during the conquests. Given the widespread nature of war and conflict during the era of revelation, accounting for the gradual revelation of the verses on fighting (Qital) is essential. However, this aspect has often been overlooked, and the methods employed by the Caliphs during the conquests were treated as a definitive precedent for future generations. While the realization of certain benefits (Masalih) and the avoidance of certain harms (Mafasid)—validated by the Legislator as the criteria for legal rulings—require a gradual implementation due to the subject's importance or its prevalence in society, as seen in the gradual prohibition of intoxicants and the punishment for adultery, the same logic applies to Jihad. The methodology of this study involves substantiating the claim by analyzing gradual revelation and categorizing the verses, while regarding Islam as the ultimate "Virtue" (Ma'ruf) and disbelief (Kufr) as the ultimate "Vice" (Munkar). This research utilizes library sources through an analytical and critical approach; historical discussions are primarily incidental (istitradi). From the author's perspective, the available evidence demonstrates that not only does Jihad encompass a broader meaning than mere fighting, but defense also extends beyond defense against physical aggression. The fundamental principle of the Islamic system’s confrontation with the system of disbelief is the utilization of all capabilities for the exaltation of the Word of Allah, the propagation and promotion of Islamic teachings, and the dismantling of warring tyrants (Taghut) through effective tools relevant to each era. Military force is thus considered the final resort in combating the vice of disbelief and tyranny.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • War
  • Peace
  • Qital (Fighting)
  • Jihad
  • System of Disbelief (Kufr)
  • Primacy of Peace
  • Primacy of War

مراجع

* قرآن کریم
سیدرضى، محمد. (1414ق). نهج البلاغة. قم:  مؤسسه نهج البلاغه.
آلوسى، سیدمحمود. (1415ق). روح المعانى فى تفسیر القرآن. بیروت: دارالکتب العلمیه‏.
آل بسام، عبدالله. (1423ق). توضیح الاحکام من بلوع المرام. مکه مکرمه: مکتبة الاسدی.
ابن منظور، ابو الفضل. (1414ق)‌. لسان العرب‌. بیروت: دار الفکر.
ابن قدامه، أبو محمد الشهیر، بابن قدامة المقدسی. (1414ق). الکافی فی فقه الإمام أحمد. بیروت: دار الکتب العلمیة
ابن قدامه، أبو محمد. (1388ق). المغنی لابن قدامة. قاهره: مکتبة القاهرة.
ابن عابدین، محمد أمین. (1412ق). رد المحتار على الدر المختار. بیروت: دار الفکر.
ابن براج، قاضی عبدالعزیز. (1406ق‌‌). المهذب. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین.
ابن هشام البصری. ‌‌(بی‌تا‌‌). سیرة ابن هشام.
ابن همام، کمال الدین. ‌‌(بی‌تا). فتح القدیر، مصدر الکتاب: موقع الإسلام، http://www.al-islam.com
اردبیلى، احمد. ‌‌(بی‌تا‌‌). زبدة البیان فى أحکام القرآن‏. تهران: کتابفروشى مرتضوى.
اصفهانى، راغب. (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دار العلم- الدار الشامیة‌.
بحرانى، آل عصفور. (1421ق). سداد العباد و رشاد العباد. قم: کتابفروشى محلاتى.
بغدادى، شیخ مفید. (1423ق). المقنعة. قم: کنگره جهانى هزاره شیخ مفید.
جزرى، ابن اثیر. ‌‌(بی‌تا‌‌). النهایة فی غریب الحدیث. قم: مؤسسه مطبوعاتى اسماعیلیان.
جوهرى، اسماعیل بن حماد. (1376ق). الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت: دار العلم للملایین.
جصاص،أحمد. ‌‌(1431ق). شرح مختصر الطحاوی (محقق: عصمت الله عنایت الله محمد). دار البشائر الإسلامیة - ودار السراج
جمعی از محققان. (1389). فرهنگ نامه اصول فقه (تدوین مرکز اطلاعات ومدارک اسلامی). قم: پژوهشگاه علوم وفرهنگ اسلامی.
جمل، سلیمان بن عمر. (بی‌تا‌‌). حاشیة الجمل على شرح منهج الطلاب، مصدر الکتاب: موقع الإسلام http://www.al-islam.com
حائرى، سیدعلى. ‌‌(بی‌تا‌‌). ریاض المسائل (ط - القدیمة). قم: مؤسسه آل البیت^.
حلبى، ابو الصلاح. (1403ق). الکافی فی الفقه. اصفهان: کتابخانه عمومى امام امیر المؤمنین×.
حلّى، علامه. ‌‌(بی‌تا‌‌). تذکرة الفقهاء (ط - الحدیثة) . قم: مؤسسه آل البیت^.
حلّى، علامه. (1412ق‌‌). منتهى المطلب فی تحقیق المذهب. مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
خامنه‌اى، سیدعلى. (1424ق). أجوبة الاستفتاءات (فارسى). قم: دفتر معظم له.
خویى، سیدابوالقاسم موسوى. ‌‌(1410ق). منهاج الصالحین. قم: نشر مدینة العلم.
داماد، افندی. ‌‌(بی‌تا‌‌). مجمع الأنهر فی شرح ملتقى الأبحر. بیروت: دار إحیاء التراث العربی
دمیاطی، أبو بکر. ‌‌(1418ق). إعانة الطالبین على حل ألفاظ فتح المعین. قم: دار الفکر للطباعة والنشر
دیلمى، سلاّر، حمزة بن عبد العزیز. (1404ق). المراسم العلویة و الأحکام النبویة. قم: منشورات الحرمین.
راوندى، قطب الدین. (1405ق). فقه القرآن فى شرح آیات الأحکام. قم: کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى.
رازی، محمدبن عمر. (1420ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
رشید رضا، محمد. (1426ق). الوحی المحمدی. بیروت: دار الکتب العلمیة.
زحیلی، وهبه. (1397). آثار جنگ از دیگاه فقه اسلامی (مترجم: عبدالحسین بینش، چاپ سوم). قم: پژوهشگاه تحقیقات اسلامی.
زرکشی، شمس الدین. ‌‌(1413ق‌‌). شرح الزرکشی، دار العبیکان
زمخشری، محمود‌‌. (1407ق). الکشاف عن حقایق غوامص التنزیل. بیروت: دارالکتب العربی.
سرخسی، محمد بن أحمد. (1414ق). المبسوط. بیروت: دار المعرفة.
شافعی أبو عبد الله. (1410ق). الأم. بیروت: دار المعرفة.
شربینی، محمد. ‌‌(بی‌تا‌‌). مغنی المحتاج إلى معرفة ألفاظ المنهاج، موقع الإسلام فقه شافعی http://www.al-islam.com
شروانی، عبد الحمید. (بی‌تا). حواشی الشروانی على تحفة المحتاج بشرح المنهاج. بیروت: دار الفکر.
شوکانی، محمد بن علی ‌‌(1414ق). فتح القدیر. بیروت: دار ابن کثیر.
شنقیطی، محمد. (بی‌تا). شرح زاد المستقنع، مصدرالکتاب: دروس صوتیة قام بتفریغها موقع الشبکة الإسلامیة، http://www.islamweb.ne
شیرازى، سیدمحمد حسینى‌. (1426ق). الفقه، السلم و السلام‌. بیروت: دار العلوم للتحقیق و الطباعة.
صالحی نجف آبادی، نعمت الله. (1386). جهاد در اسلام. تهران: نشر نی.
صدری افشار، غلام حسین؛ حکمی، نسترن؛ حکمی، نسرین. ‌‌(بی‌تا‌‌). فرهنگ نامه فارسی واژگان و اعلام. تهران: انتشارات فرهنگ معاصر.
طبرى، محمد بن جریر. (1412ق). جامع البیان فى تفسیر القرآن‏. بیروت: دار المعرفه.
طبرسى، فضل بن حسن‏. (1377‏‌‌). تفسیر جوامع الجامع. قم: انتشارات دانشگاه تهران و مدیریت حوزه علمیه.
طباطبایى سیدمحمد حسین‏. ‌‌(1417ق‏‌‌). المیزان فی تفسیر القران. قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه مدرسین.
طوسى، ابو جعفر. (1407ق). تهذیب الأحکام. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
طوسى، ابو جعفر. (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
عاملى، شهید اول. (1417ق). الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین.
عاملى، حرّ. (1409ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسه آل البیت^.
عمانى، ابن ابى عقیل. ‌‌(بی‌تا‌‌). مجموعة فتاوى ابن أبی عقیل. قم: بی‌نا.
عراقى، آقا ضیاء. (1414ق‌‌). شرح تبصرة المتعلمین. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین.
فراهیدى، خلیل بن احمد. (1410ق). کتاب العین. قم: نشر هجرت.
فیومی، احمد بن محمد. (بی‌تا). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر. قم: منشورات دارالرضی.
قرشی، سیدعلى اکبر. (1412ق). قاموس قرآن. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
قمّى، سیدصادق حسینى روحانى. ‌‌(بی‌تا‌‌). فقه الصادق×.
قمّى، محمد مؤمن. (1425ق).  الولایة الإلهیة الإسلامیة أو الحکومة الإسلامیة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین.
قمی، محمد مومن. (1395). جهاد ابتدائی آیت‌الله مومن (خلاصه مقالات 16 آذر). قم:  مدرسه فقهی امام محمد باقر×.
قمّى، شیخ صدوق. (1406ق). ثواب الأعمال و عقاب الأعمال. قم: دار الشریف الرضی.
قرطبی، ابن رشد حفید. (1435ق). بدایة المجتهد ونهایة المقتصد. بیروت: دار الفکر.
کلینى، ابو جعفر. ‌‌(1407ق). الکافی (ط - الإسلامیة). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
کاسانی، علاء الدین. (1406ق). بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع. تهران: دار الکتب العلمیة.
کوسج، إسحاق بن منصور. (1425ق). مسائل الإمام أحمد بن حنبل وإسحاق بن راهویه.  بالمدینة المنورة: الجامعة الإسلامیة.
مازندرانى، ابن شهر آشوب. ‌‌(1369ق). متشابة القرآن و مختلفه. دار البیدار للنشر
ماوردى، أبو الحسن. ‌‌(بی‌تا‌‌). الحاوى الکبیر ـ الماوردى. بیروت: دار النشر/ دار الفکر .
ماوردی،أبو الحسن. (1422ق). الأحکام السلطانیة. بیروت: دارالفکر.
مزنی،إسماعیل بن یحیى. (1410ق). مختصر المزنی (مطبوع ملحقا بالأم للشافعی). بیروت:  دار المعرفة.
مصطفوى، حسن. (1402ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: مرکز الکتاب للترجمة و النشر.
مطهرى، شهید مرتضى. (بی‌تا). فقه و حقوق (مجموعه آثار) . قم: انتشارات شهید مطهری.
مغربى، ابو حنیفه، ‌‌(1385ق). دعائم الإسلام. قم: مؤسسه آل البیت^.
نجفى، صاحب الجواهر. (بی‌تا). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام‌. بیروت: دار إحیاء التراث العربی‌
نجفى،کاشف الغطاء، جعفر. (1422ق). کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء (ط- الحدیثة) . قم: دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه.
منتظرى نجف‌آبادى، حسینعلى. (بی‌تا). رساله استفتاءات (منتظرى) . قم: دفتر.
نمری، حافظ یوسف. (1403ق). الدرر فی اختصار المغازی والسیر (محقق: دکتور شوقی ضیف). القاهره: دار المعارف.
نووی، یحیى بن شرف. (1412ق). روضة الطالبین وعمدة المفتین (محقق: زهیر الشاویش). بیروت: مکتب الإسلامی.
واسطى، زبیدى. (1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دار الفکر.
یعقوبی. ‌‌(بی‌تا‌‌). تاریخ الیعقوبی، عدد الأجزاء 2، مصدر الکتاب: موقع الوراق http://www.alwarraq.com.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 28 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری: 05 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش: 05 مرداد 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار