تحلیل مؤلفه‌های ساختاری و کارکردی نظام سیاسی و دولت اسلامی در اندیشه سیاسی رهبر شهید انقلاب، امام خامنه‌ای(ره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 حوزه علمیه قم

2 استاد تمام، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، ایران

10.22081/ijp.2026.74909.1125

چکیده

این پژوهش با هدف تبیین جایگاه نظام سیاسی و دولت اسلامی در منظومه فکری شهید امام خامنه‌ای&، به واکاوی ابعاد ساختاری و کارکردی حکمرانی اسلامی می‌پردازد. مسئله محوری این تحقیق، بررسی چگونگی مدل «مردم‌سالاری دینی» در مقابل دموکراسی‌های سکولار در سطح الگوی دولت اسلامی و نسبت آن با نظام سیاسی است. روش پژوهش در این نوشتار، تحلیل محتوای کیفی بیانات، مکتوبات و راهبردهای کلان ایشان با بهره‌گیری از رویکردی تفسیری-تحلیلی است. یافته‌ها پژوهش نشان می‌دهد که در اندیشه امام شهید، مردم‌سالاری دینی حقیقتی واحد و بسیط است که در آن، اراده مردم در چارچوب مبانی و غایات اسلامی معنا می‌یابد. یافته‌ها در ساحت ساختاری حاکی از ضرورت تأسیس و تداوم نظام سیاسی، بر دوگانه «امنیت و ایمان» بوده و عناصر اختصاصی آن شامل حاکمیت الله، امامت، امت و دین، هندسه قدرت را شکل می‌دهند. یکی از نوآوری‌ها در اندیشه ایشان، تبیین «مرزهای ولایی» است که فراتر از مرزهای قراردادی جغرافیایی تعریف می‌شود؛ همچنین تأکید بر «شایسته‌سالاری فراجنسیتی و فرامذهبی» در شبکه مدیریتی قدرت، از ارکان اصلی این ساختار است. در تحلیل کارکردی، نقش «ولایت مطلقه فقیه» نه به مثابه ابزاری برای دیکتاتوری، بلکه به‌عنوان ابزاری هوشمند برای انعطاف‌پذیری، گره‌گشایی در بن‌بست‌های پیچیده سیاسی، تقنین اصول کلان و مرکز ثقل تصمیم‌گیری‌های راهبردی تبیین شده است. نتایج حاصله نشان می‌دهد که قلمرو وظایف دولت با تفکیک دقیق حریم عمومی و خصوصی، بر «حرمت تجسس»، «رعایت حریم شخصی» و «ستر عیوب» تأکید ویژه‌ای دارد. همچنین جریان قدرت در این الگو، بر پایه نظام متقابل و درهم‌تنیده «حق و تکلیف» ترسیم شده است که در آن، بازخوردهای انتقادی، مطالبه‌گری شفاف نخبگان، آزادی بیان در چارچوب قانون و اعتراضات مدنیِ قانونی، ضامن پویایی و سلامت نظام و سدی مستحکم در برابر استبداد، فساد سیستمی و تضاد منافع است. در نهایت، دولت اسلامی در این منظومه، به‌عنوان مرحله سوم از فرآیند پنج‌گانه تمدن‌سازی، مأموریت خطیر بسترسازی برای تحقق «تمدن نوین اسلامی» و دستیابی به «حیات طیبه» را بر عهده دارد؛ تمدنی که در آن عدالت اجتماعی، کرامت انسانی و رفاه عمومی، شاخصه‌های اصلی حکمرانی مطلوب برای رهایی از چالش‌های عصر مدرن و دستیابی به تعالی همه‌جانبه معنوی و مادی بشر به شمار می‌روند.
 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

An Analysis of the Structural and Functional Components of the Political System and Islamic State in the Political Thought of the Martyr Leader of the Revolution, Imam Khamenei

نویسندگان [English]

  • Mohsen Pirbalaei 1
  • Najaf Lakzaee 2
1 Qom Seminary Student
2 Professor, University of Baqir al-Olum, Qom, Iran
چکیده [English]

This study aims to explain the position of the political system and the Islamic state within the intellectual framework of the Supreme Leader and examines the structural and functional dimensions of Islamic governance. The central issue of the study is to investigate how the model of “religious democracy” differs from secular democracies at the level of the Islamic state model and how it relates to the political system. The research employs a qualitative content analysis of his statements, writings, and overarching strategies, using an interpretive-analytical approach. The findings indicate that, in the thought of Imam Khamenei, religious democracy is a unified and indivisible reality in which the will of the people acquires meaning within the framework of Islamic principles and objectives. From a structural perspective, the findings demonstrate that the establishment and continuity of the political system rest on the dual foundations of “security and faith,” while its distinctive elements—including the sovereignty of God, Imamate, the Muslim community (Ummah), and religion—shape the architecture of power. One of the innovative aspects of his thought is the articulation of “guardianship-based boundaries,” which extend beyond conventional geographical boundaries. Furthermore, emphasis on “meritocracy beyond gender and sectarian affiliation” within the managerial network of power constitutes a fundamental component of this structure. From a functional perspective, the role of “absolute guardianship of the Islamic jurist” (Velayat-e Faqih) is not conceptualized as an instrument of dictatorship, but rather as an intelligent mechanism for institutional flexibility, resolving complex political deadlocks, legislating overarching principles, and serving as the focal point for strategic decision-making. The findings further demonstrate that the scope of government responsibilities, through a clear distinction between the public and private spheres, places particular emphasis on the prohibition of intrusive surveillance, respect for personal privacy, and concealment of people's faults. Moreover, the flow of power within this model is structured around an interconnected system of “rights and duties,” in which critical feedback, transparent demands for accountability by elites, freedom of expression within the framework of law, and lawful civil protests serve as guarantees of the system's dynamism and integrity and as strong barriers against authoritarianism, systemic corruption, and conflicts of interest.
Ultimately, within this intellectual framework, the Islamic state constitutes the third stage of the five-stage process of civilization-building and assumes the crucial mission of creating the conditions necessary for the realization of the “New Islamic Civilization” and the attainment of “good and wholesome life” (Hayat-e Tayyibah). This civilization is characterized by social justice, human dignity, and public welfare as the principal indicators of desirable governance, enabling humanity to overcome the challenges of the modern age and attain comprehensive spiritual and material advancement.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Political System
  • Islamic State
  • Martyr Leader
  • Religious Democracy
  • Absolute Guardianship of the Islamic Jurist (Velayat-e Faqih)

مراجع

ابن منظور، محمد بن مکرم. (1405). لسان العرب.  بیروت-لبنان: دار الفکر للطباعه.
باقری دولت‌آباد، علی؛ کمالی‌زاده، محمد. (1400). مبانی نظری و شاخص‌های جامعه اسلامی در اندیشه سیاسی حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، جامعه‌شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، 2(1)، صص 49-69.
حسنی، ابوالحسن. (1386). اندیشه سیاسی، مفهوم و چیستی، پگاه حوزه، شماره 216.
خامنه‌ای، سیدعلی. (1360). بیانات در جلسه پرسش و پاسخ در مسجد ابوذر تهران، 6/4/1360: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=7224
خامنه‌ای، سیدعلی. (1374). بیانات در خطبه‌های نماز عید فطر، 1/12/1374: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=2785
خامنه‌ای، سیدعلی. (1376). بیانات در دیدار کارگزاران نظام، 6/2/1376: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=2834
خامنه‌ای، سیدعلی. (1379). بیانات در اجتماع بزرگ زائران و مجاوران حضرت رضا×، 6/1/1379: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=3001
خامنه‌ای، سیدعلی. (1379). بیانات در مراسم فارغ‌التحصیلی پرسنل نیروی انتظامی، 18/7/1379: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=3029
خامنه‌ای، سیدعلی. (1380). بیانات در خطبه‌های نماز عید سعید فطر، 25/9/1380: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=3097
خامنه‌ای، سیدعلی. (1380). بیانات در مراسم دوازدهمین سالگرد رحلت امام خمینی&، 14/3/1380: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=3068
خامنه‌ای، سیدعلی. (1382). بیانات در جلسه پرسش و پاسخ دانشجویان دانشگاه شهید بهشتی، 22/2/1382: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=3177
خامنه‌ای، سیدعلی. (1382). بیانات در دیدار کارگزاران نظام، 15/5/1382: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=3186
خامنه‌ای، سیدعلی. (1383). بیانات در دانشگاه علوم انتظامی، 15/7/1383: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=3253
خامنه‌ای، سیدعلی. (1383). بیانات در سالگرد رحلت امام خمینی&، 14/3/1383: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=3233
خامنه‌ای، سیدعلی. (1384). بیانات در مراسم تنفیذ حکم ریاست‌جمهوری، 12/5/1384: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=3300
خامنه‌ای، سیدعلی. (1388). بیانات در دیدار اعضای هیئت دولت، 16/6/1388: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=8019
خامنه‌ای، سیدعلی. (1390).  بیانات در مراسم بیست‌ و دومین سالگرد رحلت امام خمینی (رحمه‌الله)، 14/3/1390: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=12595
خامنه‌ای، سیدعلی. (1390). بیانات در دیدار اعضای مجلس خبرگان رهبری، 18/12/1390: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=19232
خامنه‌ای، سیدعلی. (1390). بیانات در دیدار اعضای مجلس خبرگان رهبری، 17/6/1390: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=17226
خامنه‌ای، سیدعلی. (1390). بیانات در دیدار رئیس و مسئولان قوه قضاییه، 6/4/1390: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=12805
خامنه‌ای، سیدعلی. (1391). بیانات در اجتماع مردم بجنورد، 19/7/1391: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=21126
خامنه‌ای، سیدعلی. (1391). بیانات در دیدار کارگزاران نظام، 3/5/1391: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=20534
خامنه‌ای، سیدعلی. (1393). بیانات در دیدار مسئولان نظام، 16/4/1393، https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=26908
خامنه‌ای، سیدعلی. (1395). طرح کلی اندیشه اسلامی، قم، صهبا.
خامنه‌ای، سیدعلی. (1396). بیانات در دیدار طلاب حوزه‌های علمیه استان تهران، 6/6/1396: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=37528
خامنه‌ای، سیدعلی. (1396). بیانات در دیدار مجلس خبرگان رهبری، 24/12/1396: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=39229
خامنه‌ای، سیدعلی. (1397). بیانات در دیدار اعضای مجلس خبرگان رهبری، 15/6/1397: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=40421
خامنه‌ای، سیدعلی. (1397). بیانات در دیدار جمعی از دانشجویان، 7/3/1397: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=39710
خامنه‌ای، سیدعلی. (1397). بیانات در دیدار رییس‌جمهور و اعضای هیئت دولت، 7/6/1397: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=40399
خامنه‌ای، سیدعلی. (1397). بیانات در دیدار مسئولان نظام و سفرای کشورهای اسلامی، 25/1/1397: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=39394
خامنه‌ای، سیدعلی. (1397). بیانیه «گام دوم انقلاب» خطاب به ملت ایران، 22/11/1397: https://farsi. khamenei.ir/message-content?id=41673
خامنه‌ای، سیدعلی. (1397). دیدار جمعی از مسئولان و مدیران نظام با رهبر انقلاب، 20/1/1397: https://farsi. khamenei.ir/news-content?id=39362
خامنه‌ای، سیدعلی. (1399). بیانات در سخنرانی تلویزیونی به مناسبت عید مبعث، 21/12/1399: https://farsi. khamenei.ir/news-content?id=47497
خامنه‌ای، سیدعلی. (1401). بیانات در مراسم مشترک دانش‌آموختگی نیروهای مسلح، 11/7/1401: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=51048
خامنه‌ای، سیدعلی. (1402). بیانات در اجتماع زائران و مجاوران حرم مطهر رضوی، 1/1/1402: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=52275
خامنه‌ای، سیدعلی. (1402). بیانات در دیدار اقشار مختلف بانوان، 6/10/1402: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=54745
خامنه‌ای، سیدعلی. (1402). بیانات در دیدار مردم کرمان و خوزستان، 2/10/1402: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=54696
خامنه‌ای، سیدعلی. (1403). بیانات در دیدار جمعی از علما و بزرگان اهل سنت کشور، 26/6/1403، https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=57542
خامنه‌ای، سیدعلی. (1403). بیانات در دیدار مردمی در آستانه انتخابات ریاست جمهوری چهاردهم در سالروز عید غدیر، 5/4/1403: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=56789
خامنه‌ای، سیدعلی. (1404). بیانات در دیدار هزاران نفر از زنان و دختران، 12/9/1404: https://farsi. khamenei.ir/speech-content?id=62004
خامنه‌ای، سیدعلی. (1404). دیدار خانواده شهدای اقتدار با رهبر انقلاب در روز میلاد امیرالمومنین علیه‌السلام، 13/10/1404: https://farsi. khamenei.ir/news-content?id=62232
خمینی، سیدروح‌الله. (1361). ولایت فقیه. تهران: بنیاد بعثت
خمینی، سیدروح‌الله. (1361). فرمان هشت ماده‌ای امام خمینی& درباره حقوق مردم، 24/9/1361: http://www. imam-khomeini.ir/fa/n25179/
داودی‌پور، علی‌اکبر. (14۰2). اندیشه رهبر انقلاب در حوزه حقوق اقلیت‌ها، سخنرانی در نشست تخصصی پژوهشکده شورای نگهبان (19/8/1404). همایش حقوق ملت و آزادی‌های مشروع در منظومه فکری حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای: https://hoghoghmellat.ir/post/362/
درخشان، مسعود. (1389). درآمدی بر مفهوم نظام‌های اقتصادی: نوشتاری پیرامون کل نگری و کیفیت ساختارها فرایندها و ارتباط اجزا در اقتصاد، سوره اندیشه، شماره 46 و 47، صص 85-88.
صادقی، الهه؛ موحدی، سمانه. (14۰2). مبانی و شاخص‌های دولت اسلامی از منظر آیت‌الله خامنه‌ای، دولت‌پژوهی، 9(33)، صص 195-222.
عمید، حسن. (1363). فرهنگ عمید. تهران: امیر کبیر.
فتحی، محمد؛ کوهی اصفهانی، کاظم. (1397). قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به همراه نظرات تفسیری شورای نگهبان. تهران: انتشارات پژوهشکده شورای نگهبان.
لکزایی، نجف؛ یوسفی، منصوره؛ وطن دوست حقیقی مرند، محمدعلی. (1403). بازخوانی تحلیلی ساختار و کارکرد نظام سیاسی اسلام با تأکید بر خطبه 164 نهج‌البلاغه(براساس نظریه نظام‌های اجتماعی(، پژوهش‌های نهج‌البلاغه، 23(82)، صص 13-33.
لکزایی، نجف؛ لکزایی، رضا. (1402). ضرورت تأسیس نظام سیاسی اسلامی در آموزه‌های قرآنی، فقه و سیاست، 4(8)، صص 7-31.
لکزایی، نجف؛ لکزایی، رضا. (1403). شبکه قدرت در دولت اسلامی؛ شرایط به‌کارگیری کارگزاران در نظام سیاسی براساس قرآن کریم، فقه و سیاست، 5(9)، صص 7-32.
مظفری نیکو، علیرضا؛ اشرفی، اکبر. (14۰3). قدرت هوشمند در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای و تأثیر آن بر موقعیت‌مندی ایران در هندسه جدید قدرت جهانی، پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام، 14(1)، صص 95-123.
مهاجرنیا، محسن. (1400). درآمدی بر کلام‌ سیاسی‌ آیت‌الله خامنه‌ای. تهران: پژوهشگاه فـرهنگ و انـدیشه اسلامی.
نورمحمدی، مرتضی. (1394). مرجع امنیت در مکتب امنیتی جمهوری اسلامی ایران، آفاق امنیت، 8(26)، صص 135-153.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 11 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری: 10 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش: 20 دی 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار