صلح عادلانه در برابر صلح تحمیلی؛ بازخوانی دینی مشروعیت مقاومت در مواجهه با سلطه‌گری آمریکا و اسرائیل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه الهیات و معارف دانشگاه لرستان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، لرستان، ایران.

10.22081/ijp.2026.75331.1135

چکیده

صلح در سنت ادیان الهی، بویژه در مباحث کلام اسلامی، مفهومی تنها سیاسی و قراردادی نیست، بلکه با عدالت، کرامت انسان، وفای به عهد، نفی تجاوز، حمایت از مظلوم، امنیت متقابل و حق ملت‌ها در تعیین سرنوشت پیوندی بنیادین دارد. از این‌رو، نمی‌توان هر وضعیتی را که با عنوان صلح معرفی می‌شود، الزاماً صلحی دینی، اخلاقی و عادلانه دانست. گاه صلح، راهی برای پایان خشونت، رفع ظلم و بازگشت امنیت انسانی است؛ اما گاه همین واژه، به پوششی برای تحمیل اراده قدرت‌های مسلط، تثبیت اشغال، محدودسازی توان دفاعی ملت‌ها، عادی‌سازی تبعیض و خاموش‌کردن مقاومت مظلومان تبدیل می‌شود. مقاله حاضر با روش توصیفی - تحلیلی و با تکیه بر منابع قرآنی، روایی، کلامی، فقهی، تاریخی، حقوقی و سیاسی، نسبت میان صلح عادلانه و مقاومت مشروع را در پرتو مواجهه ایران با سیاست‌های آمریکا و اسرائیل بررسی می‌کند. پرسش اصلی مقاله این است که آیا دعوت ادیان به صلح، به معنای ترک مقاومت در برابر تجاوز، تحریم، اشغال و زیاده‌خواهی قدرت‌های بزرگ است، یا در منطق دینی می‌توان از مقاومت مشروع به‌عنوان راهی برای جلوگیری از صلح تحمیلی و دستیابی به صلح پایدار دفاع کرد؟ یافته مقاله نشان می‌دهد که قرآن کریم، سیره نبوی، نهج‌البلاغه، کلام و فقه اسلامی، نظریه جنگ عادلانه و حقوق بین‌الملل معاصر، همگی میان صلح واقعی و تسلیم تحمیلی تفاوت می‌گذارند. در این چارچوب، مقاومت در برابر سلطه، خروج یک‌جانبه آمریکا از برجام، تحریم‌های آسیب‌زا، تهدید نظامی، حمله نظامی سال‌های اخیر، اشغال و امنیت یک‌طرفه، در صورتی که با عدالت، ترک زیاده خواهی و زورگویی، پرهیز از انتقام‌جویی، وفای به عهد، صداقت رسانه‌ای و آمادگی برای صلح واقعی همراه باشد، می‌تواند از منظر دینی، اخلاقی و حقوقی مشروع دانسته شود. نتیجه مقاله آن است که حقانیت ایران در این منازعه، در اصل دفاع از استقلال، امنیت متقابل، نفی سلطه و مطالبه صلح عادلانه قابل تبیین است؛ با این قید که مقاومت مشروع با خشونت بی‌قاعده، نفرت‌پراکنی، تقدیس جنگ یا بی‌اعتنایی به رنج مردم متفاوت است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Just Peace versus Imposed Peace: A Religious Re-examination of the Legitimacy of Resistance in Confronting U.S. and Israeli Domination

نویسنده [English]

  • Majid Moayedi
orresponding Author, Assistant Professor, Department of Theology and Islamic Studies, Faculty of Literature and Human Sciences, Lorestan University, Khorramabad, Lorestan, Iran.
چکیده [English]

In the tradition of the Abrahamic religions, particularly in Islamic theology, peace is not merely a political or contractual concept. Rather, it is fundamentally connected to justice, human dignity, fulfillment of covenants, rejection of aggression, protection of the oppressed, mutual security, and the right of nations to self-determination. Accordingly, not every situation described as “peace” can necessarily be regarded as religiously, ethically, and justly legitimate. At times, peace serves as a means of ending violence, eliminating oppression, and restoring human security; at other times, the same term may become a cover for imposing the will of dominant powers, consolidating occupation, restricting nations’ defensive capabilities, normalizing discrimination, and silencing the resistance of the oppressed. Using a descriptive-analytical method and drawing on Qur’anic, hadith, theological, jurisprudential, historical, legal, and political sources, this article examines the relationship between just peace and legitimate resistance in light of Iran’s confrontation with U.S. and Israeli policies. The central question is whether the religious call for peace entails abandoning resistance to aggression, sanctions, occupation, and the excessive demands of major powers, or whether, within religious reasoning, legitimate resistance can be defended as a means of preventing imposed peace and achieving lasting peace. The findings indicate that the Holy Qur’an, the Prophetic tradition, the Nahj al-Balagha, Islamic theology and jurisprudence, just war theory, and contemporary international law all distinguish between genuine peace and imposed submission. Within this framework, resistance to domination, the unilateral U.S. withdrawal from the JCPOA, harmful sanctions, military threats, military attacks in recent years, occupation, and one-sided security arrangements may be regarded as legitimate from religious, ethical, and legal perspectives, provided that such resistance is accompanied by justice, the abandonment of excessive demands and coercion, avoidance of retaliation, fulfillment of commitments, media integrity, and readiness for genuine peace.
The article concludes that Iran’s legitimacy in this conflict can be understood fundamentally in terms of defending independence, mutual security, rejecting domination, and pursuing a just peace. This conclusion, however, is subject to the qualification that legitimate resistance is distinct from indiscriminate violence, hate speech, glorification of war, or disregard for human suffering.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Just Peace
  • Imposed Peace
  • Legitimate Resistance
  • Legitimate Self-Defense
  • Ethics of War
  • Political Jurisprudence
  • International Law
  • Iran
  • United States
  • Israel

مراجع

* نهج‌البلاغه (تصحیح صبحی صالح). بیروت: دارالکتاب اللبنانی.
ابن‌هشام، عبدالملک. (1411ق). السیرة النبویة. بیروت: دارالمعرفة.
آرشیو کاخ سفید. (2۰18، 8 مه). اعلام پایان مشارکت ایالات متحده در برجام و بازگرداندن تحریم‌های رفع‌شده ذیل توافق.
پروتکل الحاقی اول. (1977). پروتکل الحاقی به کنوانسیون‌های ژنو درباره حمایت از قربانیان مخاصمات مسلحانه بین‌المللی.
جعفری، محمدتقی. (1376). ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
جعفریان، رسول. (1381). تاریخ سیاسی اسلام. قم: دلیل ما.
جوادی آملی، عبدالله. (1386). تفسیر تسنیم. قم: مرکز نشر اسراء.
حقگو، جواد؛ شکوهی، سعید. (1399). دوگانه صلح و عدالت در اندیشه رهبران انقلاب اسلامی و نئوگرامشین‌های روابط بین‌الملل. پژوهش‌های سیاست اسلامی، 8(17)، صص 317–346.
حر عاملی، محمد بن حسن. (14۰9ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسه آل‌البیت×.
خدمت پژوهش پارلمان اروپا. (2۰18، 18 مه). خروج آمریکا از توافق هسته‌ای ایران؛ گزارش «آنچه اندیشکده‌ها می‌اندیشند»، شماره PE 621.879.
دیوان بین‌المللی دادگستری. (1986). قضیه فعالیت‌های نظامی و شبه‌نظامی در نیکاراگوئه و علیه آن، رأی ماهوی.
دیوان بین‌المللی دادگستری. (2۰۰3). قضیه سکوهای نفتی؛ جمهوری اسلامی ایران علیه ایالات متحده آمریکا، رأی ماهوی.
دیوان بین‌المللی دادگستری. (2۰۰4). نظر مشورتی درباره آثار حقوقی ساخت دیوار در سرزمین اشغالی فلسطین.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412ق). المفردات فی غریب القرآن. دمشق: دارالقلم.
رویترز. (2۰18، 8 مه). ترامپ اعلام کرد آمریکا از توافق هسته‌ای ایران خارج می‌شود.
رویترز. (2۰26الف، 28 فوریه). اسرائیل اعلام کرد حمله پیش‌دستانه‌ای علیه ایران آغاز کرده است.
رویترز. (2۰26ب، 28 فوریه). مقام اسرائیلی: عملیات اسرائیل علیه ایران با آمریکا هماهنگ شده بود.
رویترز. (2۰26ج، 5 ژوئن). مسائل مورد اختلاف آمریکا و ایران برای هرگونه توافق صلح.
سرخسی، محمد بن احمد. (1997). شرح کتاب السیر الکبیر. بیروت: دارالکتب العلمیة.
سبحانی، جعفر. (1374). فروغ ابدیت. قم: مؤسسه امام صادق×.
شورای امنیت سازمان ملل متحد. (2۰15). قطعنامه 2231 درباره برنامه جامع اقدام مشترک؛ سند S/RES/2231، مصوب 2۰ ژوئیه 2۰15.
شیبانی، محمد بن حسن. (1417ق). السیر الکبیر. بیروت: دارالکتب العلمیة.
شهیدی، سیدجعفر. (1383). تاریخ تحلیلی اسلام. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
ضیایی بیگدلی، محمدرضا. (1399). حقوق بین‌الملل عمومی. تهران: گنج دانش.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طوسی، محمد بن حسن. (14۰7ق). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
فلسفی، هدایت‌الله. (1384). حقوق بین‌الملل معاهدات. تهران: نشر نو.
کمیته بین‌المللی صلیب سرخ. (2۰۰5). حقوق بین‌الملل بشردوستانه عرفی، جلد اول: قواعد. کمبریج: انتشارات دانشگاه کمبریج.
کمیته بین‌المللی صلیب سرخ. (قاعده 1). پایگاه حقوق بین‌الملل بشردوستانه عرفی؛ اصل تفکیک میان غیرنظامیان و رزمندگان.
کنوانسیون وین درباره حقوق معاهدات. (1969).
کنوانسیون‌های ژنو. (1949). کنوانسیون‌های چهارگانه ژنو.
محقق داماد، سیدمصطفی. (1385). قواعد فقه. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر. (1411ق). القواعد الفقهیة. قم: مدرسة الإمام أمیرالمؤمنین×.
مکارم شیرازی، ناصر، و همکاران. (1374). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
ممتاز، جمشید. (1387). انطباق تحریم‌های اقتصادی شورای امنیت با حقوق بشر و حقوق بین‌الملل بشردوستانه. مطالعات حقوق خصوصی، 38(4)، 341–353.
ممتاز، جمشید؛ رنجبر، امیرحسین. (139۰). حقوق بین‌المللی بشردوستانه. تهران: میزان.
ممتاز، جمشید؛ شایگان، فریده. (1397). حقوق بین‌الملل بشردوستانه در برابر چالش‌های مخاصمات مسلحانه عصر حاضر. تهران: شهر دانش.
مطهری، مرتضی. (1379). جهاد اسلامی. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی. (138۰). اسلام و نیازهای زمان. تهران: صدرا.
موسوی خراسانی، سیدمحمدحسن؛ ایروانی، جواد. (1398). موازنه آیات جهاد در قرآن با توسل به زور در حقوق بین‌الملل. پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، 6(2)، 183–2۰8.
منشور ملل متحد. (1945). مواد 2 بند 4 و 51.
نجفی، محمدحسن. (14۰4ق). جواهر الکلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
Augustine. (1998). The City of God against the Pagans. Translated and edited by R. W. Dyson. Cambridge: Cambridge University Press.
Aquinas, Thomas. (1920). Summa Theologiae. London: Burns, Oates & Washbourne.
Al-Dawoody, Ahmed. (2011). The Islamic Law of War: Justifications and Regulations. New York: Palgrave Macmillan.
Bonner, Michael. (2006). Jihad in Islamic History: Doctrines and Practice. Princeton: Princeton University Press.
Brownlie, Ian. (Reference work cited through later edition by Crawford). See Crawford, James (2019).
Corten, Olivier. (2021). The Law Against War: The Prohibition on the Use of Force in Contemporary International Law. 2nd ed. Oxford: Hart Publishing.
Crawford, James. (2019). Brownlie’s Principles of Public International Law. 9th ed. Oxford: Oxford University Press.
Doxey, Margaret P. (1996). International Sanctions in Contemporary Perspective. 2nd ed. London: Macmillan.
Gray, Christine. (2018). International Law and the Use of Force. 4th ed. Oxford: Oxford University Press.
Henckaerts, Jean-Marie, & Doswald-Beck, Louise. (2005). Customary International Humanitarian Law. Cambridge: Cambridge University Press.
ICRC. (2005). Customary International Humanitarian Law, Volume I: Rules. Cambridge: Cambridge University Press.
International Court of Justice. (1986). Military and Paramilitary Activities in and against Nicaragua (Nicaragua v. United States of America), Judgment. I.C.J. Reports 1986.
International Court of Justice. (2003). Oil Platforms (Islamic Republic of Iran v. United States of America), Judgment. I.C.J. Reports 2003.
International Court of Justice. (2004). Legal Consequences of the Construction of a Wall in the Occupied Palestinian Territory, Advisory Opinion.
Johnson, James Turner. (1981). Just War Tradition and the Restraint of War. Princeton: Princeton University Press.
Kelsay, John. (2007). Arguing the Just War in Islam. Cambridge, MA: Harvard University Press.
Khadduri, Majid. (1955). War and Peace in the Law of Islam. Baltimore: Johns Hopkins Press.
McMahan, Jeff. (2009). Killing in War. Oxford: Oxford University Press.
Orend, Brian. (2013). The Morality of War. 2nd ed. Peterborough, ON: Broadview Press.
Sassòli, Marco. (2019). International Humanitarian Law: Rules, Controversies, and Solutions to Problems Arising in Warfare. Cheltenham: Edward Elgar.
United Nations Security Council. (2015). Resolution 2231 (2015), adopted 20 July 2015.
United States, White House. (2018, May 8). Statement by President Donald J. Trump on the Joint Comprehensive Plan of Action.
Walzer, Michael. (2015). Just and Unjust Wars: A Moral Argument with Historical Illustrations.
Reuters. (2018, May 8). Trump announces U.S. withdrawal from Iran nuclear deal.
Reuters. (2026, February 28). Israel says it has launched a pre-emptive attack on Iran.
Reuters. (2026, February 28). Israeli official: Israel’s operation against Iran was coordinated with the United States.
Reuters. (2026, June 5). Disputes between the United States and Iran over any peace agreement.
 
فقه و سیاست
دوره 7، شماره 1 - شماره پیاپی 13
فروردین 1405
صفحه 174-206

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 12 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری: 03 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش: 02 بهمن 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار