رویکرد فقهی-سیاسی در باب عقیم‌سازی حیوانات: مبانی، چالش‌ها و راهکارهای حکومتی

نوریان, ابوالفضل; انصاری, فاطمه

doi:10.22081/ijp.2026.74639.1120

رویکرد فقهی-سیاسی در باب عقیم‌سازی حیوانات: مبانی، چالش‌ها و راهکارهای حکومتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ دانشجوی دکتری رشته فقه و حقوق‌، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران

² استادیار رشته فقه و حقوق دانشگاه قم

10.22081/ijp.2026.74639.1120

چکیده

عقیم‌سازی حیوانات، یکی از روش‌های رایج مدیریت جمعیت شهری، با اجرای مدرن در مراکز دولتی و خصوصی، علیرغم توجیهات ظاهری برای کنترل جمعیت و پیشگیری از بیماری، با چالش‌های عمیق فقهی-سیاسی و تناقضات علمی مواجه است. این پژوهش، با رویکردی تحلیلی-انتقادی، ابعاد این پدیده را از منظر نظریه فقه سیاسی و حکومت‌داری اسلامی واکاوی می‌کند تا مبانی، چالش‌ها و راهکارهای حکومتی مؤثر را تبیین نماید. یافته‌ها نشان می‌دهد عقیم‌سازی، علاوه‌بر تعارض با مبانی صریح دینی اسلام، با اعلامیه جهانی حقوق حیوانات (1978) نیز در تضاد قرار دارد. استدلال‌های مدافعان مبنی بر نقش حیاتی عقیم‌سازی در کنترل جمعیت و پیشگیری از بیماری، با تکیه بر آخرین دستاوردهای علمی فیزیولوژیست‌ها و بیولوژیست‌ها، فاقد پشتوانه اثباتی محکم بوده و در بوته نقد علمی قرار می‌گیرد. تحقیقات معتبر حاکی از آن است که حیوانات عقیم‌شده، افزون بر مشکلات جسمی ناشی از جراحی و تغییرات هورمونی، دچار اختلالات روحی و رفتاری عمیق نیز می‌شوند که زندگی طبیعی را برای آنها دشوار می‌سازد. هدف اصلی این مقاله، بررسی انتقادی عملکرد نهادهای حاکمیتی در اجرای سیاست عقیم‌سازی است. پژوهش روشن می‌سازد که این رویکرد، نه‌تنها از منظر علمی قابل دفاع نیست، بلکه با اصول بنیادین حکومتداری اسلامی، مبتنی بر رحمت، عدالت و حفظ کرامت مخلوقات، همخوانی ندارد. در نهایت، بر ضرورت بازنگری جدی در سیاست‌های اتخاذی و ارائه راهکارهای حکومتی جایگزین، با رویکردی جامع‌نگر به مسئله جمعیت و سلامت حیوانات، تأکید شده و مسئولیت حاکمیت در تدبیر امور و صیانت از حقوق موجودات یادآور می‌شود.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

A Jurisprudential-Political Approach to Animal Sterilization: Foundations, Challenges, and Governmental Solutions

نویسندگان [English]

Abolfazl Nourian ¹
Fatemeh Ansari ²

¹ Ph.D. Candidate in Jurisprudence and Law, University of Mazandaran, Babolsar, Iran

² Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Law, University of Qom, Qom, Iran.

چکیده [English]

Animal sterilization is one of the common methods of urban population management and is increasingly implemented in modern programs by public and private institutions. Despite its apparent justifications for population control and disease prevention, it raises significant jurisprudential and political challenges and is subject to scientific controversy. This study adopts an analytical-critical approach to examine the various dimensions of this phenomenon from the perspective of political jurisprudence and Islamic governance, with the aim of elucidating its foundations, challenges, and effective governmental solutions. The findings indicate that sterilization, in addition to being inconsistent with certain explicit Islamic religious principles, is also presented in the study as conflicting with the Universal Declaration of Animal Rights (1978). The arguments advanced by proponents regarding the essential role of sterilization in population control and disease prevention are critically examined in light of recent scientific findings in physiology and biology and are argued to lack sufficiently strong evidentiary support. According to the studies considered, sterilized animals may experience, in addition to physical complications resulting from surgery and hormonal changes, significant psychological and behavioral disturbances that can make normal life more difficult for them.
The primary objective of this article is to critically examine the performance of governmental institutions in implementing sterilization policies. The study argues that this approach is not only scientifically questionable but also inconsistent with the fundamental principles of Islamic governance, which are based on mercy, justice, and preservation of the dignity of created beings. Ultimately, the article emphasizes the need for serious reconsideration of existing policies and the development of alternative governmental approaches based on a comprehensive understanding of animal population management and animal health. It also highlights the responsibility of the government to properly manage public affairs and safeguard the rights and welfare of living creatures.

کلیدواژه‌ها [English]

Universal Declaration of Animal Rights (1978)
UNESCO
Sterilization
Trap-Neuter-Return (TNR) Program
Dystocia
Toxemia

مراجع

* قرآن کریم.

اصغری، فریده؛ مرادخانی، احمد؛ عابدیان، سیدحسن. (1400). بررسی حق حیات حیوانات از منظر روایات اسلامی، علوم حدیث تطبیقی، 8(15)، صص 375-395.

ألبانی، محمدناصر. (1423ق). صحیح سنن ابی داوود. کویت: موسسه غراس.

بوتکلین، دانیل؛ کلر، ادوارد. (1382). شناخت محیط زیست: زمین سیاره زنده (مترجم: عبدالحسین وهاب‌زاده). مشهد: انتشارات جهاد دانشگاهی.

بیهقی، احمد بن الحسین. (1414ق). سنن البیهقی الکبری (محقق: محمد عبدالقادر عطا). مکه مکرمه: مکتب دار الباز.

جوادی آملی، عبدالله. (1392). اسلام و محیط زیست (تنظیم و تحقیق توسط عباس رحیمیان، چاپ ششم). قم: نشر اسراء.

خوشیاری حاجی بابا، رزاق. (1392). مطالعه حمایت از حیوانات در قوانین ایران و اسناد بین‌المللی. حقوق پزشکی، 7(26)، صص 172-192.

راوندی، فضل‌الله. (1377). النوادر (محقق: ‌‌‌سیدرضا علی عسگری). قم: موسسه دار الحدیث.

زمانه قدیم، نوید؛ عباسپور جلالی، آرام. (1403). تحلیل سیاست‌های تقنینی حمایت از حقوق حیوانات در کشورهای مختلف. تحقیقات نوین میان‌رشته‌ای حقوق، 4(3)، صص 84-97.

شبر، ‌‌‌سیدعبدالله. (1385ق). تفسیر القرآن‌الکریم (محقق: حامد حفنی داوود، چاپ سوم). بیروت: انتشارات ‌‌‌سیدمرتضی رضوی.

شکر بیگی، زهرا. (1392). بررسی رفتارهای خشونت‌آمیز نسبت به حیوانات اهلی در حقوق ایران و فرانسه. پایان‌نامه کارشناسی ارشد جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق قم.

شهبازی، آرام. (1391). تحلیل حقوق حیوانات از منظر نظریه پردازی و ارتباط آن با رویه‌های قانونی. پژوهش حقوق عمومی، 14(36)، صص 27-56.

طباطبایی، محمدحسین. (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن (چاپ پنجم) قم: جامعه
مدرسین.

عرب اسدی‌؛ شیما‌، مکتبی‌. (1403). جایگاه عقیم‌سازی در رفاه شهری: بررسی تطبیقی حقوق ایران، اروپا و امریکای لاتین. حقوق تطبیقی، 8(1)، صص 85-112.

عسقلانی، ابن حجر. (1426ق). فتح الباری بشرح البخاری. بیروت: انتشارات دارالمعرفه.

کریمیان صیقلانی، علی. (1402). کاوش اخلاقی درباره عقیم‌سازی حیوانات خانگی و ولگرد. مطالعات اخلاق کاربردی، 13(2)، صص 11-36.

گودرزی بروجردی و دیگران. (1386). قانون مجازات فرانسه. تهران: نشر سلیبیل.

متقی هندی، حسام‌الدین. (1409ق). کنزالعمال فی سنن الاقوال والافعال. بیروت: موسسه الرساله.

محسنی، محمد؛ رضانژاد، علی. (1397). تحلیل فقهی و حقوقی پدیده حیوان‌آزاری در فقه امامیه و نظام حقوقی ایران. تحقیقات حقوقی، شماره هشتاد‌وسوم، صص 113-136.

مقیمی حاجی، ابوالقاسم. (1385). مطالعه حقوق حیوانات در فقه اسلامی. فقه اهل بیت ^، شماره چهل‌وهشتم، صص 138-195.

موسوی خراسانی، ‌‌‌سیدمحمدحسن؛ بوژمهرانی، ایمان. (1399). پیشینه تاریخی حقوق موضوعه حمایت از حیوانات در اسناد بین‌المللی با تأکید بر زندگانی پیامبر اکرم| و امامان شیعه^. تاریخ و سیره اهل بیت، 2(3)، صفحات 133-146.

Abrantes, R. , & Rasmussen, R. (1977). *The Evolution of Canine Social Behavior. * Dogwise Publishing.

Angioletti, A. , De Francesco, I. , Vergottini, M. , & Battocchio, M. (2004). Urinary incontinence after spaying in bitches: Incidence and estrogen therapy. *Veterinary Research Communications,* 28, 153–155.

Arnold, S. (1997). Urinary incontinence in castrated bitches. Part 1: Significance, clinical aspects, and etiopathogenesis. *Schweizer Archiv für Tierheilkunde,* 139, 271–276.

Bentham, J. (1780). *The Principles of Morals and Legislation. * Edited by J. H. Burns & H. L. A. Hart, featuring an introduction by F. Rosen and an interpretive essay by H. L. A. Hart.

Bryan, J. N. , Keeler, M. R. , Henry, C. J. , Bryan, M. E. , Hahn, A. W. , & Caldwell, C. W. (2000). A population study of neutering status as a risk factor for canine prostate cancer. *Prime,* Aug 1, 67(11), 1174–1181.

Carmichael, L. E. , & Greene, C. E. (2006). *Infectious Diseases of the Dog and Cat* (3rd ed. ). Philadelphia (PA), USA: WB Saunders.

Chapouthier, G. (1992). *Les droits de l'animal. * Que sais-je? Presses Universitaires de France, Paris, pp. 36–38.

David, G. , & Rajendran, E. I. (1980). The after-effects of spaying in bitches and cats. *Cheiron,* 9, 193–195.

Downes, M. , Devitt, C. , Downes, M. T. , & More, S. J. (2015). Neutering of cats and dogs in Ireland: Pet owners’ self-reported perceptions of enabling and disabling factors in the decision to neuter. *PeerJ,* 3, e1196.

Forsberg, C. L. , & Persson, G. (2007). A survey of dystocia in the Boxer breed. *Acta Veterinaria Scandinavica,* 21.

Friz, D. (2003). The problem of stray animals: Practical and effective management methods. The Foundation Mondo Animale Onlus. *Frontiers in Veterinary Science,* 4.

Griffin, B. (2009). Revisiting the basics: The importance of sterilization—That little ounce of prevention carries weight in the battle against animal homelessness. *Animal Sheltering Magazine. * - Johnston, S. D. , Root Kustritz, M. V. , & Olson, P. N. S. (2001). *Canine and Feline Theriogenology. * Philadelphia (PA), USA: WB Saunders.

Hopkins, S. G. , Schubert, T. A. , & Hart, B. L. (1976). Castration of adult male dogs: Effects on roaming, aggression, urine marking, and mounting. *Journal of the American Veterinary Medical Association,* 168, 1108–1110.

Kisiel, L. M. , Jones-Bitton, A. , Sargeant, J. M. , Coe, J. B. , Flockhart, D. T. , Reynoso Palomar, A. , Canales Vargas, E. J. , & Greer, A. L. (2016). Owned dog ecology and demography in Villa de Tezontepec, Hidalgo, Mexico. *Preventive Veterinary Medicine,* 135.

Klein, M. K. (2007). Tumors of the female reproductive system. In Winthrow SJ & Vail DM (Eds. ), *Withrow and MacEwen's Small Animal Clinical Oncology* (4th ed. ). St Louis (MO), USA: WB Saunders Elsevier.