الگوی حکمرانی جمعیتی در جمهوری اسلامی ایران بر پایه مقاصد شریعت و اختیارات ولی‌امر در منطقة‌الفراغ

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه حقوق و فقه مقارن، دانشکدۀ مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

2 دانشجوی دکتری فقه مقارن و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده مذاهب، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران

10.22081/ijp.2026.75820.1147

چکیده

مسئله کاهش نرخ باروری و پیامدهای آن در جمهوری اسلامی ایران، در کنار ظهور مسائل مستحدثه در حوزه تولید نسل و فناوری‌های نوین پزشکی، ضرورت بازخوانی مبانی فقهی و مقاصدی سیاست‌گذاری جمعیتی را آشکار کرده است. پژوهش حاضر با هدف تبیین الگوی حکمرانی جمعیتی در جمهوری اسلامی ایران بر پایه مقصد حفظ نسل و اختیارات ولی‌امر در منطقة‌الفراغ، می‌کوشد نسبت میان احکام شرعی، مصالح عمومی و سیاست‌های حکومتی را روشن سازد. پرسش اصلی آن است که با توجه به مقاصد شریعت و تجربه سیاست‌های جمعیتی ایران، چه چارچوبی برای تنظیم سیاست جمعیتی قابل ارائه است. روش پژوهش توصیفی - تحلیلی است. یافته‌ها نشان می‌دهد حفظ نسل از ضروریات خمسه است و شریعت برای آن وسایل وجودی، از جمله ازدواج و ترغیب به تکثیر نسل، و وسایل عدمی، مانند منع زنا، قتل فرزندان و سقط جنین، مقرر کرده است. اصل اولی، استحباب تکثیر نسل مؤمنان است؛ بااین‌حال، خوف موجه از فقر، کیفیت تربیت دینی و مصلحت کلان جامعه در سیاست‌گذاری ملاحظه می‌شود. منطقة‌الفراغ، حوزه‌ای است که شارع در آن حکم الزام‌آور تعیین نکرده و تعیین کمّی و کیفی سیاست‌ها، مانند نرخ باروری مطلوب، فاصله موالید و توزیع منطقه‌ای جمعیت، به تشخیص کارشناسی و ولی‌امر واگذار می‌شود. بنابراین، کنترل جمعیت تنها با عدم تعارض با مقاصد عام شریعت، موقتی و مقطعی بودن و تأمین زمینه‌های جایگزین، مشروعیت می‌یابد. بررسی تجربه ایران نشان می‌دهد غفلت از ظرفیت‌های فقهی و مقاصدی و تقلید بی‌نقد از الگوهای غربی، با کاهش باروری به زیر سطح جانشینی، سالخوردگی جمعیت، افزایش تجرد و بحران هویت ملی همراه شده است.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Model of Population Governance in the Islamic Republic of Iran Based on the Objectives of Sharia and the Powers of the Guardian-Ruler in the Zone of Legislative Discretion

نویسندگان [English]

  • Ali Farsi Madan 1
  • Fatemeh Dehghan Nasiri 2
1 Assistant Professor, Department of Contemporary Law and Jurisprudence, Faculty of Islamic Theologies, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
2 PhD student in Contemporary Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Faculty of Religions, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده [English]

The decline in fertility rates and its consequences in the Islamic Republic of Iran, alongside the emergence of novel issues concerning reproduction and advances in medical technologies, have highlighted the need to revisit the jurisprudential foundations and objectives-based principles of population policymaking. This study aims to explain a model of population governance in the Islamic Republic of Iran based on the objective of preserving progeny (hifz al-nasl) and the powers of the Guardian-Ruler (wali al-amr) within the Zone of Legislative Discretion (mintaqat al-faragh). It seeks to clarify the relationship between Islamic legal rulings, public interests, and governmental policies. The central research question is: In light of the objectives of Sharia and the experience of population policies in Iran, what framework can be proposed for population regulation? The study adopts a descriptive-analytical approach. The findings indicate that the preservation of progeny is one of the five essential objectives of Sharia. To this end, Sharia prescribes both affirmative means, including marriage and encouragement of procreation, and preventive measures, such as prohibitions against adultery, infanticide, and abortion. The primary ruling is that increasing the number of believers is recommended (mustahabb). Nevertheless, legitimate concerns about poverty, the quality of religious upbringing, and the broader interests of society must also be taken into account in policymaking. The Zone of Legislative Discretion refers to an area in which the Lawgiver has not prescribed a binding ruling, leaving the quantitative and qualitative determination of policies—such as the optimal fertility rate, birth intervals, and regional population distribution—to expert assessment and the discretion of the Guardian-Ruler. Accordingly, population control is legitimate only insofar as it does not conflict with the general objectives of Sharia, remains temporary and context-specific, and is accompanied by the provision of alternative conditions and arrangements. An examination of Iran's experience indicates that neglecting jurisprudential and objectives-based capacities, together with the uncritical imitation of Western models, has been accompanied by a decline in fertility below the replacement level, population aging, an increase in singlehood, and a crisis of national identity.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Population Governance
  • Population Policymaking
  • Objectives of Sharia
  • Preservation of Progeny
  • Guardian-Ruler
  • Zone of Legislative Discretion
  • Islamic Republic of Iran
* قرآن کریم
الآمدی، سیف الدین أبو الحسن علی بن محمد. (1424ق). الأحکام فی أصول الأحکام. بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن تیمیه، تقی الدین أبو العباس أحمد بن عبد الحلیم. (1416ق). مجموع الفتاوی (جمع و ترتیب: عبد الرحمن بن محمد بن قاسم). المدینة المنورة: مجمع الملک فهد لطباعة المصحف الشریف.
ابن حجر العسقلانی، أحمد بن علی. (1424ق). فتح الباری شرح صحیح البخاری. بیروت: دار المعرفة.
ابن عاشور، محمد الطاهر. (1428ق). مقاصد الشریعة الإسلامیة. القاهرة: دار السلام.
ابن عاشور، محمد الطاهر. (1984م). تفسیر التحریر والتنویر. تونس: الدار التونسیة للنشر.
ابن قدامه، موفق الدین عبد الله بن أحمد. (بی‌تا). المغنی. بیروت: دار الکتب العلمیة، بیروت.
ابن کثیر، أبو الفداء إسماعیل بن عمر. (1419ق). تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دار الفکر.
أبو داود، سلیمان بن الأشعث السجستانی. (1420ق). سنن أبی داود. بیروت: دار الفکر.
الأسنوی، جمال الدین عبد الرحیم بن الحسن. (1385ق). التمهید فی تخریج الفروع علی الأصول (محقق: محمدأمین البوجلیمی). کویت: وزارة الأوقاف الشؤون الإسلامیة.
امام خمینی، روح الله الموسوی. (1379). تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
امام خمینی، روح الله الموسوی. (1381). ولایت فقیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
البار، محمد علی. (1988م). «زرع الغدد التناسلیة والأعضاء التناسلیة». مجلة مجمع الفقه الإسلامی.
البخاری، محمد بن إسماعیل. (1410ق). صحیح البخاری. قاهره: وزارة الاوقاف. المجلس الاعلی للشئون الاسلامیة. لجنة إحیاء کتب السنة.
البراذعی، أبو سعید خلف بن أبی القاسم. (1423ق). التهذیب فی اختصار المدونة. ریاض: وزارة الأوقاف السعودیة.
التسولی، أبو عبد الله محمد بن الحسن. (1418ق). البهجة فی شرح التحفة. بیروت: دار الفکر.
الحلی، حسن بن یوسف بن مطهر. (1414ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسة آل البیت^ لإحیاء التراث.
الخادمی، نور الدین بن مختار. (1998). الاجتهاد المقاصدی حجیته ضوابطه مجالاته. قطر: وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامی.
الخادمی، نور الدین بن مختار.(1421ق). علم المقاصد الشرعیة. الریاض: مکتبة العبیکان.
خامنه‌ای شهید، سیدعلی. (1424ق). أجوبة الاستفتاءات. قم: دفتر معظم له در قم‌.
خویی، سید ابوالقاسم. (1410ق). صراط النجاة، به تحقیق میرزا جواد تبریزی. قم: نشر دار الرضا.
خویی، سید ابوالقاسم. (1418ق). مصباح الاصول (تقریر بحث بقلم السید محمد سرور البهسودی)، قم: مکتبة الداوری.
الدبو، إبراهیم فاضل. (1988).«تنظیم النسل وتحدیده». مجلة مجمع الفقه الإسلامی.
الذهبی، شمس الدین محمد بن أحمد. (1985). سیر أعلام النبلاء. بیروت: مؤسسة الرسالة.
روشه، گی. (1969م). تغییرات اجتماعی (مترجم: دکتر منصور وثوقی). تهران: انتشارات نی.
الریسونی، أحمد. (2003م). نظریة المقاصد عند الإمام الشاطبی. المغرب: دار الأمان.
الزحیلی، وهبة بن مصطفى. (1986م). أصول الفقه الإسلامیة. دمشق: دارالفکر.
زهیر، طافر. (2010م). النظریات السکانیة وانعکاساتها على الاقتصاد والمجتمع.
السبکی، تاج الدین عبد الوهاب بن علی. (1425ق). جوامع الحکم فی شرح الجوامع (ج2). بیروت: دار الکتب العلمیة
السدلان، صالح بن غانم. (2008م) فقه الزواج فی ضوء الکتاب والسنة. الناشر: Al-Basheer Publications & Translations.
سرایی، حسن. (1390). جمعیت‌شناسی: مبانی و زمینه‌ها. تهران.
السرخسی، محمد بن أحمد بن أبی سهل. (بی‌تا). المبسوط. بیروت: دار المعرفة.
سیاحت غرب. ماهنامه، صاحب امتیاز: اداره کل پژوهش های اسلامی صدا و سیما، شماره 32، ص 8.
سیستانی، سیدعلی. (1422). المسائل المنتخبة. قم: مکتب آیة الله العظمی السید السیستانی.
شاطبی، ابراهیم بن موسی (1417ق). الموافقات فی اصول الشریعة، تحقیق مشهور بن حسن آل‌سلمان، الخبر: دار ابن عفان.
الشاطبی، إبراهیم بن موسی الغرناطی المالکی. (1417ق). الموافقات (محقق: عبد الله دراز) بیروت: دار الکتب العلمیة.
شجاعی، حسین. (1402). چالش‌های جمعیتی ایران. مطالعات جمعیتی، 8(15)، صص 287-316
صدر، سید محمدباقر. (1424ق). اقتصادنا، قم: مرکز الابحاث والدراسات التخصصیة للشهید الصدر.
عارف، محمد و دیگران. (2001م). دراسات فقهیة فی قضایا طبیة معاصرة. عمان: دار النفائس.
العالم، یوسف حامد. (1994م). المقاصد العامة للشریعة الإسلامیة. ریاض: الدار الإسلامیة للکتاب الإسلامی.
الغزالی، محمد بن محمد. (1390).إحیاء علوم الدین. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
الفاسی، علال محمد بن عبد الواحد. (1979م). مقاصد الشریعة الإسلامیة ومکارمها. المغرب: مطبعة الرسالة.
القاسمی، جمال الدین محمد بن سعید. (1384). محاسن التأویل. بیروت: دار الکتب العلمیة.
کتابی، پرویز. (بی‌تا). درآمدی بر اندیشه‌ها و نظریه‌های جمعیت‌شناسی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
گردنر، ویلیام. (1387). جنگ علیه خانواده. قم: دفتر مطالعات و تحقیقات زنان.
مالتوس، توماس رابرت. (1798) جستاری در اصل جمعیت.
مجمع الفقه الإسلامی. (1409ق). قرارات وتوصیات مجمع الفقه الإسلامی.ات. بی‌جا.
محزون، علی‌اکبر. (1396). پنجره جمعیتی، انتقالات اقتصادی نسلی و چشم انداز سود جمعیتی اول و دوم در ایران. جمعیت، شماره 99 و 100، صص 1-23
محقق حلی، جعفر بن حسن. (1408ق). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال والحرام (مصحح: عبدالحسین محمدعلی بقال). بیروت: دار الأضواء.
محمدی، محمدجواد و همکاران. «بررسی پیامدهای کاهش باروری بر ساختار سنی جمعیت ایران». 1397، صص 45-67.
مسلم بن حجاج. (1407ق). صحیح مسلم. بیروت: مؤسسة عزالدین.
مکارم شیرازی، ناصر. (1427ق). استفتاءات جدید. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب(ع).
نجفی، محمدحسن. (1404ق) .جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام (محقق: عباس قوچانی). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
النووی، أبو زکریا محیی الدین یحیی بن شرف. (بی‌تا). المجموع شرح المهذب. بیروت: دار الفکر.
الیوبی، محمد سعید رمضان .(1998م). مقاصد الشریعة الإسلامیة وعلاقتها بالأدلة الشرعیة. بیروت: دار الکتبی.