مبانی و حدود مداخله قضایی در قراردادهای خصوصی در فقه امامیه و حقوق ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی. دانشکده الهیات و معارف اسلامی. دانشگاه مازندران. بابلسر. ایران

2 استاد. فقه و حقوق. دانشگاه مازندران، مازندارن، ایران.

3 دانشجوی دکتری، دانشگاه مازندران، مازندارن، ایران.

10.22081/ijp.2026.75666.1144

چکیده

اصل حاکمیت اراده به‌عنوان یکی از بنیادی‌ترین اصول حقوق قراردادها، اقتضا می‌کند که روابط قراردادی تابع اراده آزاد طرفین باشد و مداخله نهادهای عمومی، بویژه دادگاه، تنها در موارد استثنایی انجام پذیرد. با این حال، گسترش روابط اقتصادی، پیچیدگی قراردادهای نوین، ظهور قراردادهای الحاقی و افزایش نابرابری قدرت چانه‌زنی میان متعاملین، موجب شده است که اتکای صرف به اصل آزادی قراردادی، دیگر پاسخ‌گوی الزامات عدالت قراردادی نباشد. ازاین‌رو، نقش قاضی در حفظ تعادل قراردادی، حمایت از طرف ضعیف و جلوگیری از سوءاستفاده از آزادی قراردادی، به یکی از مهمترین مباحث حقوق قراردادهای معاصر تبدیل شده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی - تحلیلی و رویکرد تطبیقی، مبانی، شیوه‌ها و حدود مداخله قضایی در قراردادهای خصوصی را در فقه امامیه و حقوق ایران مورد مطالعه قرار می‌دهد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هرچند حقوق ایران فاقد مقررات صریح در زمینه اختیار عام قاضی برای تعدیل یا اصلاح قراردادهاست، اما ظرفیت‌های قابل توجهی در قواعد فقهی همچون «لاضرر»، «نفی عسر و حرج»، «حسن نیت»، «لزوم وفای به عهد» و سایر قواعد عدالت‌محور وجود دارد که می‌تواند مبنای توسعه نقش قضایی در حفظ تعادل قراردادی قرار گیرد.
نتایج پژوهش نشان می‌دهد که هرچند توسعه اختیارات قاضی می‌تواند نقش مؤثری در تحقق عدالت قراردادی ایفا کند، این اختیار باید در چارچوب اصل امنیت حقوقی، ثبات قراردادها، حاکمیت اراده و رعایت اصول دادرسی منصفانه اعمال شود. بر همین اساس، اصلاح قانون مدنی ایران با بهره‌گیری از ظرفیت‌های فقه امامیه و استفاده گزینشی از تجربه اصلاحات حقوق فرانسه، می‌تواند زمینه ایجاد تعادل میان آزادی قراردادی و عدالت قضایی را فراهم سازد. نوآوری این پژوهش در ارائه چارچوبی تلفیقی برای تبیین مبانی فقهی و حقوقی مداخله قضایی و ارائه پیشنهادهای تقنینی متناسب با نظام حقوقی ایران است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Foundations and Limits of Judicial Intervention in Private Contracts under Imamiya Jurisprudence and Iranian Law

نویسندگان [English]

  • Mohammad Mahdi Zarei 1
  • Ali Akbar Izadifard 2
  • Ali Quchaniyan 3
1 Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law. Faculty of Theology and Islamic Studies. University of Mazandaran. Babolsar. Iran
2 Professor of Jurisprudence and Law, University of Mazandaran, Mazandaran, Iran.n
3 PhD Candidate, University of Mazandaran, Mazandaran, Iran.
چکیده [English]

The principle of freedom of contract, as one of the most fundamental principles of contract law, requires contractual relationships to be governed by the free will of the parties, with intervention by public institutions, particularly the courts, occurring only in exceptional circumstances. However, the expansion of economic relations, the increasing complexity of modern contracts, the emergence of adhesion contracts, and growing disparities in bargaining power between contracting parties have made reliance solely on the principle of contractual freedom inadequate to meet the demands of contractual justice. Consequently, the role of judges in maintaining contractual balance, protecting the weaker party, and preventing the abuse of contractual freedom has become one of the most significant issues in contemporary contract law. Using a descriptive-analytical method and a comparative approach, this study examines the foundations, forms, and limits of judicial intervention in private contracts under Imamiya jurisprudence and Iranian law. The findings indicate that although Iranian law lacks explicit provisions granting judges general authority to modify or revise contracts, Imamiya jurisprudence offers considerable potential through such legal principles as la darar (the prohibition of harm), the negation of undue hardship, good faith, the binding force of contracts, and other justice-oriented principles. These principles can provide a basis for expanding the judicial role in maintaining contractual balance. The results demonstrate that although expanding judicial powers may play an effective role in achieving contractual justice, such powers must be exercised within the framework of legal certainty, contractual stability, freedom of contract, and the principles of fair trial. Accordingly, reforming the Iranian Civil Code by drawing on the potential of Imamiya jurisprudence and selectively incorporating the experience of legal reforms in France could help establish a balance between contractual freedom and judicial justice. The novelty of this study lies in proposing an integrated framework for explaining the jurisprudential and legal foundations of judicial intervention and presenting legislative recommendations suited to the Iranian legal system.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Islamic Jurisprudence
  • Law
  • Private Contracts
  • Realization of Justice
  • Judicial Intervention
* قرآن کریم
ابدالی، مهرزاد. (1402). معیارهای عینی کنترل منصفانه بودن شروط در قراردادهای مصرف و ضمانت اجرای آنها (مطالعه تطبیقی در حقوق فرانسه و ایران). مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، 14(31)، صص 131-174.
ابن فهد حلّى، جمال الدین احمد بن محمد اسدى. (1407ق). المهذب البارع فی شرح المختصر النافع. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
امامی، سیدحسن. (1387). حقوق مدنی. تهران: انتشارات اسلامیه.
بحرانى، یوسف بن احمد بن ابراهیم آل عصفور. (1405ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
حاجی پور، مرتضی. (1396). تأثیر حقوق بنیادین بشری بر آزادی قراردادی، پژوهش حقوق خصوصی، 6(20)، صص 35-60.
حرعاملی، محمدبن حسن. (بی‌تا). وسائل الشیعه. قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام.
ریاحی، محمد. (1402). مطالعه تطبیقی جایگاه نظارت دیوان بر آرای دادگاه‌ها با توجه به حکمی یا موضوعی بودن تفسیر قرارداد در حقوق ایران و فرانسه. مطالعات حقوق تطبیقی، 14(2)، صص 807-829.
سلطان احمدی، جلال؛ ابراهیمی، سارا؛ ایرانشاهی، علیرضا. (1404). مطالعه تطبیقی بررسی مبانی، طرق و حدود دخالت دادرسان در قراردادهای خصوصی، تحقیقات حقوقی، 28(112)،
صص 125-146.
سلطان احمدی، جلال؛ ابراهیمی، سارا؛ ایرانشاهی، علیرضا. (1404). مطالعه تطبیقی مبانی، روش‌ها و حدود دخالت قضات در قراردادهای خصوصی. تحقیقات حقوقی، 28(112). صص 125-146.
صفایی، سیدحسین و قاسم‌زاده، علی. (1401). حقوق مدنی: تعهدات و قراردادها. تهران: نشر میزان.
کاتوزیان، ناصر. (1402). حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها (چاپ پانزدهم). تهران: نشر میزان.
مرادی. خدیجه. (1392). تحلیل مبانی تعدیل قضایی در حقوق ایران و فقه امامیه، فقه و مبانی حقوق اسلامی. 46(2)، صص 321-344.
مطهری‌فر، زهرا؛ صادقی، محمد؛ میرداداشی، سیدمهدی. (1403). امکان‌سنجی اعمال نوآوری‌های قانون مدنی فرانسه در حوزه حقوق تعهدات در قانون مدنی ایران. دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی، 2(2)، صص 1-16.
نجفی جواهری، محمدحسن. (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نراقی، مولی احمد. (1422ق). القواعد الفقهیة (جامعة الأصول). قم: کنگره بزرگداشت محققان ملا مهدی و ملا احمد نراقی.
نریمان‌پور، مهدی؛ چیت‌سازیان، مرتضی. (1403). تنظیم اعمال حقوقی در حقوق فرانسه و امکان‌سنجی آن در فقه و حقوق ایران. مطالعات حقوقی، 17(1)، صص 351-386.
هراتی، مصطفی. (1404). مطالعه تطبیقی پیرامون نظریه عمومی عدم توازن فاحش در پرتو اصلاحات 2016 قانون مدنی فرانسه و جایگاه آن در حقوق ایران. تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی. 9(31). صص356-386.
McKendrick, Ewan. Contract Law: Text, Cases, and Materials. 9th ed. , Oxford: Oxford University Press, 2020, PP. 345-346.
Code civil français, Article 1195. (2016)