از اعداد قوّه تا قصاص حرمات؛ جواز تولید و به‌کارگیری تسلیحات هسته‌ای با تکیه بر آیات قتال

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانش آموخته حوزه علمیه، طلبه سطح4 مرکز تخصصی حوزوی تمدن اسلامی، قم، ایران.

10.22081/ijp.2026.76300.1164

چکیده

تحول بنیادین ابزارهای نبرد و ظهور تسلیحات هسته‌ای، فقه جهاد را با پرسشی نوپدید درباره حکم تولید، تهدید بازدارنده و کاربرد این تسلیحات مواجه ساخته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی - تحلیلی و رویکرد اجتهادی - استنباطی، در پی آن است که با تکیه بر موضوع‌شناسی فنی تسلیحات هسته‌ای و تحلیل دلالی آیات جهاد، الگویی منقح برای جمع میان ادله قرآنی ارائه کند. در بخش موضوع‌شناسی، آثار اصلی سلاح هسته‌ای، از جمله موج انفجار، تابش حرارتی، تابش اولیه، آلودگی پرتوزای دیررس و پالس الکترومغناطیسی بررسی شده و نشان داده می‌شود که حکم فقهی این سلاح تابع نوع کاربرد، قدرت انفجار، ارتفاع انفجار، گستره اثر، قابلیت کنترل و پیامدهای انسانی و زیست‌محیطی است. در بخش دلالی، نسبت آیات اعداد قوّه، مقابله‌به‌مثل، منع اعتداء، حرمت قتل نفس و نهی از افساد و اهلاک حرث و نسل تحلیل می‌شود. نتیجه تحقیق آن است که دلالت آیات نه به منع مطلق همه مراحل و فروض تسلیحات هسته‌ای می‌انجامد و نه به جواز مطلق آن. تولید و تحصیل توان بازدارنده، در فرض تحقق تهدید واقعی و فقدان جایگزین کافی، ذیل اصل بازدارندگی از طریق اعداد قوّه قابل دفاع است؛ کاربرد ابتدایی و غیرتمییزی این تسلیحات، به جهت صدق عناوینی نظیر اعتداء، افساد و قتل غیرمقاتلان ممنوع است اما با توجه به طیف متنوع سلاح هسته‌ای کاربرد ابتدایی آن در مقام قتال و با دامنه تأثیر در اماکن نظامی دشمن جایز است همچنین کاربرد ناظر به رد اعتداءِ هم سنخ در مقام قصاص آن‌گونه که در نمونه‌ای فرضی بررسی شد جایز بلکه اقوی وجوب استفاده در مواردی است که عدم پاسخ منجر به تکرار اعتداء دشمن شود در این خصوص با تحلیل شخصیت اجتماعی معتدی، تبیین می‌شود که اگر دشمن، رکن زیستی و عمرانی جامعه اسلامی را هدف قرار داد، جامعه اسلامی در مقام ردّ اعتداء می‌تواند رکن متناظر از شخصیت اجتماعی معتدی را متعلق پاسخ مماثل قرار دهد.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

From the Preparation of Military Strength to Retaliation for Violated Sanctities: The Permissibility of Producing and Using Nuclear Weapons in Light of the Qur’anic Verses on Armed Combat

نویسنده [English]

  • Seyyed Masoud Amiri Moghadam
Graduate of the Islamic Seminary; Level 4 Seminary Student, Specialized Center for Islamic Civilization Studies, Qom, Iran.
چکیده [English]

The fundamental transformation of the means of warfare and the emergence of nuclear weapons have confronted the jurisprudence of jihad with a new question concerning the rulings on the production, deterrent threat, and use of such weapons. Employing a descriptive-analytical method and an ijtihād-based inferential approach, the present study seeks to develop a refined framework for reconciling the relevant Qur’anic evidence by drawing on the technical examination of nuclear weapons and an analysis of the implications of Qur’anic verses concerning armed combat. In examining the subject matter, the study analyzes the principal effects of nuclear weapons, including the blast wave, thermal radiation, initial radiation, long-term radioactive contamination, and electromagnetic pulse. It demonstrates that the jurisprudential ruling governing such weapons depends on the manner of their use, explosive yield, detonation altitude, range of effects, controllability, and human and environmental consequences. In analyzing the relevant textual evidence, the study examines the relationship among the Qur’anic injunctions to prepare military strength, proportional retaliation, the prohibition of transgression, the prohibition of taking human life, and the prohibition of corruption and the destruction of crops and progeny. The findings indicate that the implications of these verses lead neither to an absolute prohibition of all stages and scenarios involving nuclear weapons nor to their unrestricted permissibility. The production and acquisition of deterrent capabilities, where a genuine threat exists and no adequate alternative is available, can be justified under the principle of deterrence through the preparation of military strength (iʿdād al-quwwah). The first use of nuclear weapons in an indiscriminate manner is prohibited because it falls under categories such as transgression, corruption, and the killing of non-combatants. However, given the diversity of nuclear weapons and their capabilities, their first use in armed combat may be permissible when their effects are confined to the enemy’s military installations. Furthermore, the use of such weapons in response to a comparable act of aggression, as an exercise of retaliation (qiṣāṣ), is permissible and may even be deemed obligatory in cases where failure to respond would lead to the repetition of the enemy’s aggression, as illustrated through a hypothetical scenario examined in this study. In this regard, by analyzing the social character of the aggressor, the study explains that if an enemy targets the biological and infrastructural foundations of an Islamic society, that society may, in exercising its right to repel aggression, direct a proportionate retaliatory response against the corresponding component of the aggressor’s social structure.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Nuclear Weapons
  • Jurisprudence of Jihad
  • Preparation of Military Strength (Iʿdād al-Quwwah)
  • Retaliation for Violated Sanctities (Qiṣāṣ al-Ḥurumāt)
  • Proportional Retaliation
  • Prohibition of Transgression
  • Destruction of Crops and Progeny
  1. * قرآن کریم

    ** نهج البلاغه

    ابن منظور. (1414ق). لسان العرب (محقق/مصحح: احمد فارس، چاپ سوم). بیروت: دارالفکر.

    احسانی‌فر، احمد. (1396). تحلیل فقهی فتوای رهبری مبنی بر حرمت استفاده از سلاح هسته‌ای در پرتو نظریه تابعیت، حکومت اسلامی، شماره 4، صص 5 -34.

    احمدى میانجى، على‌. (1411ق). ‌الأسیر فی الإسلام. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌.

    اردبیلى، احمد بن محمد‌. (بی‌تا). زبدة البیان فی أحکام القرآن (‌محقق/ مصحح: محمدباقر‌بهبودى). تهران: المکتبة الجعفریة لإحیاء الآثار الجعفریة‌.

    اصفهانی (مجلسى دوم)، محمدباقر بن محمدتقى.‌ (1406ق). ‌ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار (محقق/ مصحح: سیدمهدى رجائى‌). قم: انتشارات کتابخانه آیت الله مرعشى نجفى.

    افضل‌زاده، رضیه. (1393). مبانی منع به‌کارگیری سلاح هسته‌ای در فقه و حقوق بین‌الملل، کارشناسی ارشد، دانشگاه قرآن و حدیث پردیس تهران.

    الهیان، محمدابراهیم؛ الهیان، مجتبی؛ محمد یثربی، سیدعلی. (1397)، تسلیحات کشتار جمعی در مقام مقابله به مثل از نظر فقه، پژوهش‌های فقهی، 14(4)، صص 849 -884.

    بهبهانى، محمدباقر بن محمد اکمل. (1417ق‌). حاشیة مجمع الفائدة و البرهان (محقق/ مصحح: گروه پژوهش مؤسسه علامه مجدد وحید بهبهانى). قم: مؤسسة العلامة المجدد الوحید البهبهانی.‌

    پاوست، حسین. (1396). تولید و ساخت سلاح هسته‌ای، در فقه و حقوق با تأکید بر مبانی فقهی آیت الله خامنه‌ای، کارشناسی ارشد، دانشگاه آیت الله حائری میبد.

    پورامینی، محمدحسین. (1401). مبانی فقهی و حقوقی فتوای رهبری در خصوص حرمت تولید و استفاده از سلاح‌های هسته‌ای، دانشگاه علوم اسلامی رضوی.

    جعفرى تبریزى، محمدتقى‌. (1419ق‌). رسائل فقهى‌. تهران: مؤسسة منشورات کرامت.‌

    جمعى از نویسندگان در پژوهشکده تحقیقات اسلامى‌. (1428ق). ‌جهاد در آینه قرآن‌. قم: انتشارات زمزم هدایت.‌

    حربه‌زاده، محمود. (1392). مبانی فقهی ساخت و استفاده از سلاح هسته‌ای، کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید چمران اهواز.

    حسینى جرجانى، سیدامیر ابوالفتح. (1404ق). آیات الاحکام (محقق/ مصحح: میرزا ولى‌الله اشراقى سرابى)‌. تهران: انتشارات نوید.

    حسینى شیرازى، سیدمحمد‌. (بی‌تا). الأسئلة و الأجوبة- اثنا عشر رسالة‌. تهران: تابان.

    حلّى (فاضل مقداد)، مقداد بن عبد الله سیورى. ‌(1425ق). ‌کنز العرفان فی فقه القرآن‌. قم: انتشارات مرتضوى.

    حنان، حمیدرضا. (1397). مبانی فقهی ممنوعیت تولید و استفاده از سلاح هسته‌ای، پایان‌نامه دکتری تخصصی، دانشگاه قم.

    ‌راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412ق). مفردات الفاظ القرآن (محقق/مصحح: صفوان عدنان). بیروت: دارالعلم.

    راوندى، قطب‌الدین سعید بن عبدالله‌. (1405ق). فقه القرآن (‌محقق/ مصحح: سیداحمد حسینى، چاپ دوم). قم: انتشارات کتابخانه آیت الله مرعشى نجفى- رحمه الله.

    سبحان، محسن. (1392). مبانی فقهی و حقوقی حرمت استفاده از سلاح هسته‌ای، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام‌نور استان مازندران، بهشهر.

    ‌طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1374)‏. ترجمه تفسیر المیزان (مترجم: موسوى همدانى سیدمحمدباقر، چاپ پنجم). قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ مدرسین حوزه علمیه قم.

    طباطبایى بروجردى، آقاحسین ‌. (1413ق‌). تقریرات ثلاث (‌مقرر: على‌پناه اشتهاردى‌). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.‌

    طباطبایى حائرى، سیدعلى بن محمد. (1418ق). ‌ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل(ط- الحدیثة) (محقق/ مصحح: محمد بهره‌مند، محسن قدیرى، کریم انصارى، على مروارید). قم:‌ مؤسسه آل البیت^.

    کاظمی، جواد بن سعید. (1365)‌. مسالک الأفهام إلى آیات الأحکام‌ (چاپ دوم). تهران: کتابفروشی مرتضوی.

    گیلانى(میرزاى قمّى)، ابوالقاسم بن محمدحسن‌. (1413ق‌). جامع الشتات فی أجوبة السؤالات (محقق/ مصحح: مرتضى رضوى‌). تهران: مؤسسه کیهان‌.

    مغنیه، محمدجواد. (1424ق). تفسیر الکاشف. تهران: دارالکتب الاسلامیه.

    مکارم شیرازی، ناصر. (1421ق). الامثل فی تفسیر کتاب الله المنزل. قم: مدرسه امام علی بن ابیطالب×.

    موسوی، سیدروح الله؛ ابراهیمی، مرتضی؛ بندانی، محمد. (1404). بازشناسی تأثیر سلاح‌های هسته‌ای بر بازدارندگی با تأکید بر آیه 60 سورۀ انفال، علوم سیاسی، 28(3)، صص 127-144.

    نجفى (صاحب الجواهر)، محمدحسن‌. (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام (‌محقق/ مصحح: عباس قوچانى- على آخوندى‌، چاپ هفتم). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.‌

    Allen, Joseph Y. , and Leah M. Matthews. 2002. “Radiation as a Weapon of Mass Destruction. ” Clinical Pediatric Emergency Medicine 3, no. 4: 248–255. (دسترسی:4تیر1405)

    Glasstone, Samuel, and Philip J. Dolan, eds. 1977. The Effects of Nuclear Weapons. 3rd ed. Washington, DC: U. S. Department of Defense and Energy Kerr, G. D. , R. W. Young, H. M. Cullings, and R. F. Christy, “Bomb Parameters,” in Reassessment of the Atomic Bomb Radiation Dosimetry for Hiroshima and Nagasaki—Dosimetry System 2002 (DS02), ed. R. W. Young and G. D. Kerr, Hiroshima: Radiation Effects Research Foundation, 2005, pp. 42–61.

    National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. 2025. Potential Environmental Effects of Nuclear War. Washington, DC: The National Academies Press.

    National Research Council. 2005. Effects of Nuclear Earth-Penetrator and Other Weapons. Washington, DC: The National Academies Press.

    Research and Development Administration. Online edition: Fourmilab/Atomic Archive.

    Ruff, Tilman A. 2022. “Ending Nuclear Weapons before They End Us: Current Challenges and Paths to Avoiding a Public Health Catastrophe. ” Journal of Public Health Policy 43(1): 5–17.

    اسناد و آراء بین المللی

    دیوان بین‌المللی دادگستری، مشروعیت تهدید یا استفاده از سلاح‌های هسته‌ای، رأی مشورتی، 8 ژوئیه 1996؛ (دسترسی:10تیر 1405)

    International Court of Justice, Legality of the Threat or Use of Nuclear Weapons, Advisory Opinion, I. C. J. Reports 1996, p. 226, esp. p. 266, para. 105(2)(E)

    کمیسیون حقوق بین‌الملل سازمان ملل متحد، «پیش‌نویس مواد مسئولیت دولت‌ها در قبال اعمال متخلفانه بین‌المللی» (مواد مصوب ILC و منضم به قطعنامه 56/83 مجمع عمومی سازمان ملل)، 2001، ماده 4 و شرح ذیل آن، صص40-42. (دسترسی: 10تیر1405)

    International Law Commission (ILC), Draft Articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts, with Commentaries, 2001, art. 4 and commentary thereto, pp. 40–42,

    منشور ملل متحد، مصوب 26 ژوئن 1945، ماده 51؛ (دسترسی: 10تیر 1405)

    Charter of the United Nations, 26 June 1945, 1 UNTS XVI, Art. 51.

    وزارت دفاع ایالات متحده آمریکا، بازبینی وضعیت هسته‌ای و بازبینی دفاع موشکی. 27 اکتبر 2022. (دسترسی:10تیر1405)

    1. S. Department of Defense. 2022 National Defense Strategy, Nuclear Posture Review, and Missile Defense Review. 27 October 2022.

    وزارت دفاع ایالات متحده آمریکا. گزارش راهبرد کاربرد هسته‌ای ایالات متحده. نوامبر 2024. (دسترسی: 10تیر1405)

    1. S. Department of Defense. Report on the Nuclear Employment Strategy of the United States. November 2024.