اعتبارسنجی قواعد فقهیه در تحدید و تنظیم آزادی در قانون مطبوعات ج. ا. ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری رشته فقه و حقوق‌، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران

2 استادیار. رشته فقه و حقوق دانشگاه قم‌، قم، ایران.

10.22081/ijp.2026.74465.1117

چکیده

آزادی مطبوعات در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران، آزادی‌ای مقید و مشروط است که در پرتو قواعد فقهیه تحدید و تنظیم می‌شود. مسئله اصلی این پژوهش آن است که قانون مطبوعات ایران بدون تبیین مبانی فقهی خود، فاقد انسجام نظری در تحلیل حقوقی خواهد بود و نمی‌تواند چارچوبی روشن برای آزادی رسانه‌ها ارائه دهد. اهمیت و ضرورت تحقیق حاضر در آن است که قواعد فقهیه، به‌عنوان اصول عام استنباط در فقه امامیه، ظرفیت آن را دارند که مبنای نظری برای تنظیم آزادی مطبوعات باشند و بدین‌وسیله منطق درونی قانون مطبوعات را آشکار سازند. این امر نه‌تنها برای فهم دقیق قانون مطبوعات ضروری است، بلکه برای ارائه الگویی بومی در حوزه حقوق رسانه اهمیت مضاعف دارد. دستاورد اصلی پژوهش، ارائه مدل آزادی مسئولانه رسانه‌ای است؛ مدلی که آزادی مطبوعات را نه مطلق و نه صرفاً محدود، بلکه در چارچوب مسئولیت‌های اجتماعی، سیاسی و اخلاقی تعریف می‌کند. این مدل بر پنج قاعده بنیادین فقهی استوار است: قاعده لاضرر به‌عنوان مبنایی برای تحدید آزادی رسانه و مطبوعات، قاعده نفی سبیل ضامن استقلال رسانه‌ای، قاعده حفظ نظام متکفل بقای سیاسی و اجتماعی، قاعده حرمت کذب متضمن صداقت و اعتماد عمومی، و قاعده اهم و مهم ناظر بر تقدم مصالح کلان بر آزادی‌های فردی. روش تحقیق در این مقاله، تحلیل فقهی - حقوقی با رویکرد تطبیقی است؛ بدین‌گونه که قواعد فقهیه منتخب ابتدا بر‌اساس مستندات قرآنی، روایی و اصولی تبیین شده و سپس مفاد قانون مطبوعات ایران با آنها تطبیق داده می‌شود تا کارکرد هر قاعده در تحدید و تنظیم آزادی رسانه‌ها به‌طور مستقل و مستند روشن شود.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Validating the Jurisprudential Principles Governing the Restriction and Regulation of Freedom under the Press Law of the Islamic Republic of Iran

نویسندگان [English]

  • Abolfazl Nourian 1
  • Fatemeh Ansari 2
1 PhD Student in Islamic Jurisprudence and Law, University of Mazandaran, Babolsar, Iran
2 Assistant Professor of Islamic Jurisprudence and Law, University of Qom, Qom, Iran.
چکیده [English]

Press freedom in the legal system of the Islamic Republic of Iran is a qualified and conditional freedom that is restricted and regulated in light of jurisprudential principles. The central problem addressed in this study is that, without an explicit articulation of its jurisprudential foundations, Iran’s Press Law lacks theoretical coherence in its legal analysis and cannot provide a clear framework for media freedom. The significance and necessity of this research lie in the capacity of jurisprudential principles, as general principles of legal reasoning in Imamiya jurisprudence, to provide a theoretical foundation for regulating press freedom and thereby reveal the internal logic of the Press Law. This is essential not only for a precise understanding of the Press Law but also for developing an indigenous model in the field of media law. The principal contribution of this study is the presentation of a model of responsible media freedom, which defines press freedom as neither absolute nor merely restrictive, but rather as freedom exercised within the framework of social, political, and ethical responsibilities. This model is based on five fundamental jurisprudential principles: the lā ḍarar (no-harm) rule, which provides a basis for restricting media and press freedom; the nafy al-sabīl (negation of domination) rule, which safeguards media independence; the principle of ḥifẓ al-niẓām (preservation of the social and political order), which ensures the continuity of the political and social system; the prohibition of lying, which upholds truthfulness and public trust; and the ahamm wa muhimm (the more important and the important) principle, which prioritizes overarching public interests over individual freedoms. The study adopts a comparative jurisprudential-legal analytical method. Accordingly, the selected jurisprudential principles are first examined on the basis of Qur’anic, hadith-based, and legal-theoretical evidence. The provisions of Iran’s Press Law are then assessed in light of these principles to clarify, independently and with supporting evidence, the role of each principle in restricting and regulating media freedom.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Jurisprudential Principles
  • Iran’s Press Law
  • Freedom of Expression
  • Media Responsibility
  • Governmental Jurisprudence
* قرآن کریم، ترجمه آیت الله مکارم شیرازی.
احمدی، سیدمحمدصادق؛ ناصری، علیرضا؛ قاسم آبادی، مرتضی. (1395). بررسی تطبیقی محدودیت‌های آزادی بیان در تلویزیون از منظر اسناد بین‌الملل حقوق بشر و حقوق موضوعه ایران، پژوهش حقوق عمومی، 52(2)، صص 153-177.
اجاق، زهرا؛ اجاق فاطمه. (1394). محدودیت‌های آزادی مطبوعات؛ نظام بین‌المللی حقوق بشر و نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران. مجله جهانی رسانه، 10(1)، صص 20 -37.
بجنوردی، حسن. (1419ق). القواعد الفقهیه (تدوین: مهدی مهریزی، محمدحسن درایتی، چاپ دوم). قم: نشر الهادی.
براون، ادوارد گرانویل. (1386). تاریخ مطبوعات و ادبیات در ایران در دوره مشروطیت (مترجم: محمد عباسی). تهران: نشر علم.
بلندی، فاطمه؛ محمدی، حسین؛ تهامی، مرتضی؛ پورآرین، فؤاد. (1400). مطبوعات و نحوه تعامل آنان با ارکان حکومت مشروطه در دوره مجلس اول (1324-1236ق)، پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، 54 (2)، صص 291-311.
تسخیری، محمد علی. (1425ق). القواعد الاصولیه و الفقهیه علی مذهب الامامیه. تهران: نشر مجمع العالمی.
تقوی‌نیا، شقایق؛ توسلی، منوچهر؛ شریفشاهی، محمد. (2024). اصول دادرسی عادلانه در
رویه قضایی محاکم مطبوعاتی ایران. پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست، 6(1)،
صص 188-214.
حائری یزدی، مرتضی بن عبدالعظیم. (1406ق). شرح العروه الوثقی. قم: انتشارات جامعه مدرسین.
حر عاملی، محمد بن حسن بن علی. (1414ق). وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه. بیروت: آل البیت^.
حلی، حسن بن یوسف بن مطهر. (1413ق). قواعد الاحکام فی معرفه الحلال و الحرام. قم: نشر اسلامی.
حلی، حسن بن یوسف بن مطهر. (1413ق). مختلف الشیعه فی احکام الشریعه. قم: نشر اسلامی.
حلی، حسن بن یوسف بن مطهر. (1419ق). نهایه الاحکام فی معرفه الاحکام. قم: نشر اسماعیلیان.
حلی، حسن بن یوسف بن مطهر. (1419ق). تحریر الاحکام الشرعیه علی مذهب الامامیه (محقق: ابراهیم بهادری). قم: نشر امام صادق×.
حلی، حسن بن یوسف بن مطهر. (1409ق). القواعد الفقهیه و الاجتهاد و التقلید. قم: نشر اسماعیلیان.
شهید ثانی، زین الدین بن علی. (1410ق). مسالک الافهام الی تنقیح شرایع الاسلام. قم: نشر معارف اسلامی.
صاحب جواهر، محمد حسن بن باقر. (1404). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام (تدوین: عباس قوچانی، علی آخوندی). بیروت، نشر دار احیاء التراث العربی.
صدرهاشمی، محمد. (1363). تاریخ جراید و مجلات ایران (چاپ دوم). اصفهان: نشر کمال.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن (چاپ پنجم). قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین قم.
طباطبایی، محمد محیط. (1375). تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران (چاپ دوم). تهران: نشر بعثت.
طوسی، محمد بن حسن. (1413ق). التبیان فی تفسیر القرآن (محقق: آغا بزرگ تهرانی، احمد قصیر عاملی). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
قاضی‌زاده، علی‌اکبر. (1380). جانباختگان روزنامه نگار. تهران: نشر ایرانیان.
کهن، گوئل. (1360). تاریخ سانسور در مطبوعات ایران. تهران: نشر آگاه.
مجلسی، محمد باقر بن محمدتقی. (1403ق). بحار الانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار. قم: دار الکتب الاسلامیه.
محقق داماد، مصطفی. (1406ق). قواعد فقه. تهران: مرکز نشر اسلامی.
مصطفوی، محمدکاظم. (1421ق). قواعد (مائه قواعد فقهیه). قم: نشر انتشارات اسلامی.
معتمدنژاد، کاظم. (1379). حقوق مطبوعات (بررسی تطبیقی مبانی حقوقی آزادی مطبوعات و تأسیس و انتشار آنها). تهران: مرکز مطالعات و برنامه ریزی رسانه‌ها.
معین فرد، محمدرضا. (1388). سیر تحول قوانین مطبوعات در ایران. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر. (1370). القواعد الفقهیه. قم: نشر مدرسه امیرالمومنین.
ملک‌زاده، مهدی. (1387). تاریخ انقلاب مشروطیت ایران (چاپ دوم). تهران: نشر سخن.
موسوی خمینی، سیدروح الله. (1397). تحریر الوسیله (چاپ هفتم). تهران: موسسه نشر و تنظیم آثار امام خمینی.
موسوی خمینی، سیدروح الله. (1399). صحیفه امام خمینی (چاپ هفتم). تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
نائینی، میرزا محمدحسین. (1403). تنبیه الامه و تنزیه المله (مترجم: سیدجواد ورعی، چاپ هشتم). قم: بوستان کتاب.
نراقی، احمد بن محمدمهدی. (1375). عوائد الایام فی بیان الاحکام. قم: بوستان کتاب.
هاشمی، سیدمحمد. (1403). حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران (چاپ هجدهم). تهران: نشر میزان.
یزدی، محمدکاظم. (1410ق). العروه الوثقی فیما تعلم به البلوی (محقق: احمد محسنی سبزواری، چاپ دوم). قم: نشر دفتر انتشارات اسلامی.