امر به معروف و نهی از منکر؛ سازوکار درون‌زای تأمین امنیت اجتماعی در فقه سیاسی اسلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانش آموخته حوزه علمیه، سطح 4، استاد حوزه علمیه و جامعه المصطفی، قم. ایران

10.22081/ijp.2026.76107.1158

چکیده

امنیت اجتماعی تنها فقدان جرم، آسیب یا تهدید نیست، بلکه به حفظ نظم هنجاری، صیانت از حقوق، اعتماد و انسجام اجتماعی مربوط می‌شود. مسئله پژوهش، تبیین ظرفیت امر به معروف و نهی از منکر برای تقویت امنیت اجتماعی در فقه سیاسی اسلام و شناسایی سازوکارها و شرایط واسط میان این فریضه و امنیت اجتماعی است. هدف، تبیین چگونگی تبدیل مسئولیت هنجاری و اجتماعی این فریضه به ظرفیت درون‌زای پیشگیری و اصلاح اجتماعی است. پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی و تحلیل متن، از طریق مطالعه و تحلیل هدفمند آیات قرآن، روایات و متون فقهی - سیاسی انجام شده و مفاهیم و دلالت‌های مرتبط با مسئولیت اجتماعی، اصلاح، نظم و امنیت در ارتباط با مسئله پژوهش تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که رابطه امر به معروف و نهی از منکر با امنیت اجتماعی مستقیم و خودکار نیست، بلکه از مسیر «تشخیص منکر، حساسیت هنجاری، جلوگیری از عادی‌شدن منکر، مسئولیت‌پذیری اجتماعی، پیشگیری و اصلاح، و تقویت اعتماد، همکاری و انسجام اجتماعی» شکل می‌گیرد. همچنین علم به موضوع، احتمال تأثیر، رعایت مراتب، تناسب مداخله، منع مفسده بزرگتر، صیانت از حقوق و تفکیک مسئولیت اجتماعی از اقتدار حکومتی، شرایط تحقق این ظرفیت‌اند. نوآوری پژوهش در صورت‌بندی دو سطحیِ این رابطه است: نخست، استخراج مسیر فرایندی از تشخیص منکر تا تقویت امنیت اجتماعی، دوم، تبیین چهار مؤلفه تنظیم‌کننده شامل مسئولیت اجتماعی، ضوابط فقهی مداخله، مصلحت عمومی و صلاحیت حکومت که حدود و شرایط امنیت‌سازشدن این فرایند را تعیین می‌کنند. بر این اساس، امنیت اجتماعی پیامد مستقیم فریضه نیست، بلکه در صورت اجرای مشروع، متناسب و مصلحت‌مدار آن، می‌تواند به‌مثابه برآیند تقویت ظرفیت درون‌زای جامعه برای حفظ نظم، حقوق، اعتماد و ثبات اجتماعی تحقق یابد. این صورت‌بندی، پیوند میان مسئولیت هنجاری و پیامدهای اجتماعی فریضه را از رابطه‌ای مستقیم به فرایندی مشروط و تنظیم‌شده تبدیل می‌کند و ظرفیت آن را برای تحلیل امنیت اجتماعی در چارچوب فقه سیاسی روشن‌تر می‌سازد.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Enjoining Good and Forbidding Wrong: An Endogenous Mechanism for Ensuring Social Security in Islamic Political Jurisprudence

نویسنده [English]

  • Mehdi Gordi Takhti
Graduate of the Islamic Seminary, Level 4; Seminary Instructor and Instructor at Al-Mustafa International University, Qom, Iran.
چکیده [English]

Social security does not merely mean the absence of crime, harm, or threats; rather, it encompasses the preservation of normative order, the protection of rights, and the maintenance of social trust and cohesion. This study seeks to explain the capacity of enjoining good and forbidding wrong to strengthen social security within Islamic political jurisprudence and to identify the mechanisms and intervening conditions that connect this religious obligation to social security. Its objective is to explain how the normative and social responsibility embodied in this obligation can be transformed into an endogenous capacity for social prevention and reform. The study adopts a descriptive-analytical method and textual analysis, based on the purposeful examination of Qur’anic verses, hadith reports, and jurisprudential and political texts. Concepts and implications relating to social responsibility, reform, order, and security are analyzed in connection with the research question. The findings indicate that the relationship between enjoining good and forbidding wrong and social security is neither direct nor automatic. Rather, it takes shape through a process involving the identification of wrongdoing, normative awareness, preventing the normalization of wrongdoing, social responsibility, prevention and reform, and the strengthening of social trust, cooperation, and cohesion. Furthermore, knowledge of the relevant conduct, the likelihood of achieving the desired effect, observance of the prescribed stages, proportionality of intervention, avoidance of greater harm, protection of rights, and distinction between social responsibility and governmental authority are essential conditions for realizing this potential. The novelty of this study lies in its two-level formulation of this relationship. First, it identifies a procedural pathway extending from the recognition of wrongdoing to the strengthening of social security. Second, it explains four regulatory components—social responsibility, jurisprudential rules governing intervention, public interest, and governmental authority—that determine the limits and conditions under which this process can contribute to security. Accordingly, social security is not a direct consequence of this religious obligation. Rather, when implemented legitimately, proportionately, and in accordance with public interest, it can emerge as the outcome of strengthening society’s endogenous capacity to preserve order, rights, trust, and social stability. This framework transforms the relationship between the normative responsibility embodied in this obligation and its social consequences from a direct connection into a conditional and regulated process, thereby clarifying its potential for analyzing social security within the framework of Islamic political jurisprudence.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Enjoining Good and Forbidding Wrong
  • Social Security
  • Social Responsibility
  • Islamic Political Jurisprudence
  • Endogenous Security-Building
* قرآن کریم.
نهج‌البلاغه. ترجمه و شرح محمد دشتی. قم: مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمؤمنین، 1379.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان العرب (ج9). بیروت: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
ابن‌ماجه، محمد بن یزید. (1418ق). سنن ابن‌ماجه (ج2). بیروت: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
امام خمینی، سیدروح‌الله. (1425ق). تحریر الوسیلة (ج1). قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
امام خمینی، سیدروح‌الله. (1373). ولایت فقیه؛ حکومت اسلامی. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
امام خمینی، سیدروح‌الله. (1376). کشف اسرار. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
بحرالعلوم، سیدمحمد. (1403ق). بلغة الفقیه (ج3). تهران: مکتبة الصادق.
جوادی آملی، عبدالله. (1378). ولایت فقیه؛ ولایت فقاهت و عدالت. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (1391). مفاتیح‌الحیات. قم: اسراء.
حر عاملی، محمد بن حسن. (1412ق). وسائل الشیعة (ج16، 17). قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث.
حلی، علامه حسن بن یوسف. (1413ق). تذکرة الفقهاء (ج1، 9). قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن (ج2). بیروت: دار القلم.
شریعتی، علی. (1390). امر به معروف و نهی از منکر در اندیشه اسلامی. تهران: نشر قلم.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (1413ق). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام (ج1). قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
طبرسی، فضل بن حسن. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن (ج2، 5). تهران: ناصر خسرو.
طبری، محمد بن جریر. (1422ق). جامع البیان عن تأویل آی القرآن (ج11). بیروت: دار الفکر.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن (ج3، 7، 20). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طوسی، شیخ محمد بن حسن. (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیة (ج8). تهران: مکتبة المرتضویة.
قرائتی، محسن. (1377). امر به معروف و نهی از منکر. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
قرطبی، محمد بن احمد. (1384ق). الجامع لأحکام القرآن (ج4، 6). قاهره: دار الکتب المصریة.
کدیور، محسن. (1376). نظریه‌های دولت در فقه شیعه. تهران: نشر نی.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی (ج5). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
ماوردی، علی بن محمد. (1405ق). الأحکام السلطانیة. قاهره: دار الحدیث.
محقق حلی، جعفر بن حسن. (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام (ج1). قم: مؤسسة اسماعیلیان.
مکارم شیرازی، ناصر. (1374). تفسیر نمونه (ج11). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
مکارم شیرازی، ناصر. (1421ق). أنوار الفقاهة (ج3). قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
مطهری، مرتضی. (1358). پیرامون جمهوری اسلامی. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی. (1362). نهضت‌های اسلامی در صد ساله اخیر. تهران: صدرا.
موسوی خویی، سیدابوالقاسم. (1410ق). منهاج الصالحین (ج1). قم: مؤسسة الخوئی الإسلامیة.
نائینی، محمدحسین. (1378). تنبیه‌الامة و تنزیه‌الملة. تهران: انتشارات طه.
نراقی، ملا احمد. (1417ق). عوائد الأیام. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
نجفی، محمدحسن. (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام (ج21). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
واعظی، احمد. (1381). حکومت اسلامی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
Cook, Michael. Commanding Right and Forbidding Wrong in Islamic Thought. Cambridge: Cambridge University Press, 2000.
Hallaq, Wael. The Impossible State: Islam, Politics, and Modernity's Moral Predicament. New York: Columbia University Press, 2013.
Kamali, Mohammad Hashim. The Middle Path of Moderation in Islam: The Qur'anic Principle of Wasatiyyah. Oxford: Oxford University Press, 2015.
Lewis, Bernard. The Political Language of Islam. Chicago: University of Chicago Press, 1988.