تحلیل تزاحم اصول سه‌گانه عزت، حکمت و مصلحت با منافع ملی در مذاکرات پساجنگ رمضان با آمریکا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دکتری، دانشگاه باقرالعلوم، قم، ایران.

10.22081/ijp.2026.75698.1146

چکیده

پایان جنگ رمضان، جمهوری اسلامی ایران را با تزاحمی بنیادین میان ضرورت تأمین منافع ملی حیاتی (بازسازی، رفع تحریم، امنیت) و التزام به اصول سه‌گانه «عزت، حکمت و مصلحت» به‌عنوان اصولی الزامی در مذاکرات با آمریکا مواجه ساخته است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و رویکردی میان‌رشته‌ای، با تکیه بر قرآن، روایات، متون فقه سیاسی شیعه، به تحلیل این تزاحم در بستر مذاکرات پساجنگ رمضان با آمریکا می‌پردازد. ضرورت تحقیق، پر کردن خلأ پژوهشی در تحلیل عینی و موردیِ تعارض این اصول با منافع ملی در یک برهه تاریخی-سیاسی خاص است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در شرایط بحرانی پساجنگ، تزاحم اصل «عزت» (با الزام «نفی سبیل» و ذلت‌ناپذیری) با ضرورت مذاکره و احتمال پذیرش شروط محدودکننده، و تزاحم اصل «حکمت» (با اقتضای تدبیر و دوراندیشی) با فشار برای دستیابی سریع به نتایج و خطر فریب، به اوج می‌رسد. با این حال، فقه سیاسی شیعه این تزاحم را نه یک بن‌بست، که عرصه‌ای برای کاربست پویای اصل «مصلحت» و قاعده «تقدیم اهم بر مهم» می‌داند. در این چارچوب، «حفظ نظام» به‌عنوان مصلحت اهم، بر پاره‌ای از الزامات عزت‌مدارانه یا شتاب‌های ناشی از اضطرار اولویت می‌یابد. تشخیص این مصلحت، فرایندی عقلایی و شرعی است که با تکیه بر آموزه‌های امام خمینی& در باب تبعیت روابط خارجی از «مصلحت یومیه» و تأثیر «زمان و مکان» در اجتهاد، نهایتاً توسط ولی فقیه و با مشورت نهادهای ذی‌صلاح (مانند مجمع تشخیص مصلحت نظام) صورت می‌گیرد. مقاله نتیجه می‌گیرد که در منظومه فکری انقلاب اسلامی، عزت، حکمت و مصلحت با یکدیگر پیوندی ناگسستنی دارند و تأمین منافع ملی حقیقی، جز در سایه حفظ این اصول و مدیریت تزاحم از گذرگاه «تقدیم اهم» میسر نیست.
کلیدواژه‌ها
پایان جنگ رمضان، جمهوری اسلامی ایران را با تزاحمی بنیادین میان ضرورت تأمین منافع ملی حیاتی (بازسازی، رفع تحریم، امنیت) و التزام به اصول سه‌گانه «عزت، حکمت و مصلحت» به‌عنوان اصولی الزامی در مذاکرات با آمریکا مواجه ساخته است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و رویکردی میان‌رشته‌ای، با تکیه بر قرآن، روایات، متون فقه سیاسی شیعه، به تحلیل این تزاحم در بستر مذاکرات پساجنگ رمضان با آمریکا می‌پردازد. ضرورت تحقیق، پر کردن خلأ پژوهشی در تحلیل عینی و موردیِ تعارض این اصول با منافع ملی در یک برهه تاریخی-سیاسی خاص است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در شرایط بحرانی پساجنگ، تزاحم اصل «عزت» (با الزام «نفی سبیل» و ذلت‌ناپذیری) با ضرورت مذاکره و احتمال پذیرش شروط محدودکننده، و تزاحم اصل «حکمت» (با اقتضای تدبیر و دوراندیشی) با فشار برای دستیابی سریع به نتایج و خطر فریب، به اوج می‌رسد. با این حال، فقه سیاسی شیعه این تزاحم را نه یک بن‌بست، که عرصه‌ای برای کاربست پویای اصل «مصلحت» و قاعده «تقدیم اهم بر مهم» می‌داند. در این چارچوب، «حفظ نظام» به‌عنوان مصلحت اهم، بر پاره‌ای از الزامات عزت‌مدارانه یا شتاب‌های ناشی از اضطرار اولویت می‌یابد. تشخیص این مصلحت، فرایندی عقلایی و شرعی است که با تکیه بر آموزه‌های امام خمینی& در باب تبعیت روابط خارجی از «مصلحت یومیه» و تأثیر «زمان و مکان» در اجتهاد، نهایتاً توسط ولی فقیه و با مشورت نهادهای ذی‌صلاح (مانند مجمع تشخیص مصلحت نظام) صورت می‌گیرد. مقاله نتیجه می‌گیرد که در منظومه فکری انقلاب اسلامی، عزت، حکمت و مصلحت با یکدیگر پیوندی ناگسستنی دارند و تأمین منافع ملی حقیقی، جز در سایه حفظ این اصول و مدیریت تزاحم از گذرگاه «تقدیم اهم» میسر نیست.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Analysis of the Tension Between the Three Principles of Dignity, Wisdom, and Expediency and National Interests in Post–Ramadan War Negotiations with the United States

نویسنده [English]

  • Fahime Rohollahi
PhD Student, Baqir al-Ulum University, Qom, Iran.
چکیده [English]

The end of the Ramadan War has confronted the Islamic Republic of Iran with a fundamental tension between the necessity of securing vital national interests—including reconstruction, sanctions relief, and security—and adherence to the three principles of “dignity, wisdom, and expediency,” which are regarded as binding principles in negotiations with the United States. Employing a descriptive-analytical method and an interdisciplinary approach, this study draws on the Qur'an, hadith reports, and texts of Shiite political jurisprudence to analyze this tension in the context of post–Ramadan War negotiations with the United States. The necessity of this research lies in addressing a gap in the literature concerning the concrete, case-specific analysis of conflicts between these principles and national interests during a particular historical and political period. The findings indicate that, under the critical conditions prevailing after the Ramadan War, the tension between the principle of “dignity”—with its requirements of rejecting domination (nafy al-sabil) and refusing humiliation—and the necessity of negotiation and the possible acceptance of restrictive conditions reaches its peak. Similarly, the tension between the principle of “wisdom,” which calls for prudent judgment and foresight, and pressure to achieve rapid results, together with the risk of deception, becomes particularly acute. Nevertheless, Shiite political jurisprudence regards this tension not as an impasse but as an arena for the dynamic application of the principle of “expediency” and the rule of prioritizing the more important over the important. Within this framework, the preservation of the political system, as a matter of overriding public interest, takes precedence over certain requirements associated with dignity or decisions driven by the urgency of necessity. Determining this interest is a rational and religiously grounded process. Drawing on the teachings of Imam Khomeini concerning the subordination of foreign relations to “day-to-day expediency” and the influence of “time and place” on ijtihad (independent legal reasoning), this determination is ultimately made by the Guardian Jurist (Wali al-Faqih), in consultation with competent institutions, such as the Expediency Discernment Council. The article concludes that, within the intellectual framework of the Islamic Revolution, dignity, wisdom, and expediency are inseparably interconnected. Genuine national interests can be secured only through adherence to these principles and the management of competing obligations by prioritizing what is more important.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Dignity
  • Wisdom
  • Expediency
  • National Interests
  • Conflict of Obligations
  • Post–Ramadan War Negotiations
ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق). (1376). امالی صدوق (چاپ ششم). تهران: نشر کتابچی.
ابن منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان العرب. بیروت: دارصادر.
أبی الحسین أحمد بن فارس بن زکریّا (ابن‌فارس). (1404ق). معجم مقاییس‌اللغة. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
خامنه‌ای شهید، سیدعلی. (1394). راهبردهای سیاست خارجی برگرفته از بیانات مقام معظم رهبری. تهران: نشر انقلاب اسلامی.
خامنه‌ای شهید، سیدعلی. (18/4/1370). بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با مسؤولان وزارت خارجه، سفرا و کارداران جمهوری اسلامی ایران.
انصاری، مرتضی. (1415ق). کتاب‌المکاسب. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، .
پاینده، ابوالقاسم. (1382). نهج‌الفصاحة (چاپ چهارم). تهران: نشر دنیای دانش.
پیشگر، زری. (1390). آداب سخن در قرآن و روایات، مجله پژوهش‌نامه معارف قرآن، شماره4، صص 1–26.
تمیمی‌آمدی، عبدالواحد بن محمد. (1410ق). غررالحکم و دررالکلم (چاپ دوم). قم: دارالکتاب الاسلامی.
جوهری، اسماعیل بن حماد. (1376ق). الصحاح. بیروت: دارالعلم الملایین.
حکیمی، محمدرضا. (1380). محمد و علی. الحیاة. (ج1، مترجم: احمد آرام). تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
حمیدالله، محمد. (1374). نامه‌ها و پیمان‌های سیاسی حضرت محمد| و اسناد صدر اسلام (مترجم: سیدمحمد حسینی). تهران: سروش.
داوری، روح‌الله. (1399). تحلیل مبانی قرآنی اصول سیاست خارجی از منظر مفسران فریقین، رساله دکتری رشته تفسیر تطبیقی، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی.
دهخدا، علی‌اکبر. (1377). لغت‌نامه (چاپ دوم). تهران: دانشگاه تهران.
رضایی اندیشمند، ابوالقاسم. (1395). عزت، حکمت، مصلحت در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از دیدگاه مقام معظم رهبری، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه باقرالعلوم×، دانشکده علوم سیاسی.
زبیدی، مرتضی. (1414ق). تاج العروس. بیروت: دارالفکر.
سیف‌زاده، حسین. (1385). اصول روابط بین‌الملل. تهران: نشر سفیر.
شریف الرضی، محمد بن حسین. (1385). نهج البلاغه (مترجم: محمد دشتی، چاپ هفتم). قم: انتشارات قدس.
شهبازی، فرشاد. (1395). مبانی نظری عزت، حکمت و مصلحت و تأثیرات آنها در روابط بین‌الملل از منظر قرآن و روایات، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده علوم قرآنی ایلام.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1374). المیزان فی تفسیرالقران (چاپ پنجم). قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طوسی، محمد بن حسن. (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیۀ (چاپ سوم). تهران: المکتبۀ المرتضویۀ لإحیاء الآثار الجعفریۀ.
طوسی، محمدبن حسن. (1416ق). تهذیب الاحکام (چاپ دوم). بیروت: دارالتعارف.
عاملی کرکی، علی بن حسین (محقق ثانی) . (1414ق). جامع المقاصد. قم: مؤسسه آل البیت^.
عاملی، زین الدین (شهید ثانی) . (1403ق). الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه. بیروت: چاپ محمد کلانتر.
عمید زنجانی، عباسعلی. (1379). فقه سیاسی (حقوق تعهدات بین‌المللی و دیپلماسی در اسلام). تهران: انتشارات امیرکبیر.
فاضل لنکرانی، محمد. (1383). القواعد الفقهیه (به تحقیق: مرکز فقهی ائمه اطهار^). قم: مرکز فقه الأئمة الأطهار علیهم‌السلام.
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب. (1415ق). القاموس المحیط. بیروت: دارالکتب العلمیه.
قمی (میرزا). (1430ق). القوانین المحکمه فی الاصول. قم: احیاء الکتب الاسلامیه.
لیثی واسطی، علی بن محمد. (1376). عیون‌الحکم و المواعظ. قم: دارالحدیث.
مجلسی، محمد باقر. (1983م). بحارالأنوار الجامعة لدررأخبار الأئمة الأطهار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
محقق حلی، جعفر بن حسن. (1403ق). معارج الاصول. قم: مؤسسه آل‌البیت^.
محمدی ری‌شهری، محمد. (1379). میزان الحکمة. قم: دارالحدیث.
مهدوی‌نژاد، غلامحسین. (1386). راهکارهای تقویت خودباوری در مجامع علمی و دانشگاهی از دیدگاه قرآن و روایات، مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، شماره 34، صص 81–99.
موحدی‌نیا، مهدی و همکاران. (1397). اصول و قواعد بنیادین فقهی حاکم بر مذاکره، پژوهش‌های فقهی، دوره 14(3). صص 581-606.
موسوی بجنوردی، حسن. (1419ق). قواعد الفقهیه. قم: نشر الهادی×.
موسوی خمینی، روح الله. (1382). البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی&.
موسوی خمینی، روح‌الله. (1389). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی& .
موسوی خمینی، روح‌الله. (1415ق). المکاسب المحرمة. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی& .
نجفی، محمدحسن. (1429ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار احیاء التراث.