بررسی دلالت آیات و روایات در شمول قاعده اعانت بر اثم بر نظامات نظارتی حکومت اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری. گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر. ایران

2 استاد. فقه و حقوق. دانشگاه مازندران، مازندارن، ایران.

3 دانشیار. گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر. ایران.

10.22081/ijp.2026.75993.1154

چکیده

قاعده اعانت بر اثم، از قواعد مهم فقه اسلامی است که قلمرو آن، افزون بر رفتارهای فردی، می‌تواند در تنظیم روابط اجتماعی و ساختارهای حکمرانی نیز اثرگذار باشد. پژوهش حاضر با هدف بررسی دلالت آیات قرآن کریم و روایات بر شمول این قاعده نسبت به نظامات نظارتی حکومت اسلامی انجام شده است. مسئله اصلی پژوهش آن است که آیا مفاد ادله قرآنی و روایی قاعده اعانت بر اثم، اقدامات، ترک فعل و سازوکارهای نظارتی حکومت اسلامی را نیز دربرمی‌گیرد و در صورت مثبت بودن پاسخ، حدود و ضوابط این شمول چیست؟ فرضیه پژوهش بر این مبنا استوار است که با توجه به اطلاق برخی ادله و با لحاظ ملاک حرمت اعانت بر اثم، قاعده اعانت بر اثم می‌تواند نظامات نظارتی حکومت اسلامی را دربرگیرد؛ به‌گونه‌ای که هرگاه ساختار، تصمیم یا عملکرد نظارتی حکومت به‌صورت مؤثر و عرفا قابل انتساب، زمینه تحقق یا استمرار فعل حرام را فراهم کند، مشمول حکم قاعده خواهد بود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که آیه «وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ» مهمترین مستند قرآنی قاعده است و اطلاق آن، در صورت احراز مفهوم عرفی اعانت، قابلیت تسری به عرصه حکمرانی و نظارت را دارد. روایات مرتبط نیز با تأکید بر مسئولیت اجتماعی در قبال گناه و ترک نهی از منکر، مؤید این برداشت‌اند؛ هرچند شمول قاعده مطلق نبوده و تحقق آن به احراز عناصری مانند قصد یا صدق عرفی اعانت، رابطه مؤثر و مستقیم میان عملکرد نظارتی و وقوع اثم، و قابلیت انتساب رفتار به نظام نظارتی وابسته است. بر این اساس، طراحی و اجرای نظامات نظارتی حکومت اسلامی باید به‌گونه‌ای باشد که از ایجاد یا استمرار زمینه‌های تحقق معصیت و گناه جلوگیری کند.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Examination of the Applicability of the Rule Prohibiting Assistance in Sin to the Supervisory Systems of the Islamic Government in Light of Qur'anic Verses and Hadith Reports

نویسندگان [English]

  • Mohsen Naderi 1
  • Ali Akbar Izadifard 2
  • Mohammad Mahdi Zarei 3
1 PhD Student, Department of Islamic Jurisprudence and the Foundations of Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Mazandaran, Babolsar, Iran
2 Professor of Jurisprudence and Law, University of Mazandaran, Mazandaran, Iran.
3 Associate Professor, Department of Islamic Jurisprudence and the Foundations of Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
چکیده [English]

The rule prohibiting assistance in sin (qaʿidat al-iʿanah ʿala al-ithm) is one of the important principles of Islamic jurisprudence. Its scope extends beyond individual conduct and may also influence the regulation of social relations and structures of governance. This study examines whether Qur'anic verses and hadith reports support the applicability of this rule to the supervisory systems of the Islamic government. Its central question is whether the implications of the Qur'anic and hadith-based evidence for this rule encompass the actions, omissions, and supervisory mechanisms of the Islamic government and, if so, what limits and criteria govern such applicability. The study's hypothesis is that, in view of the general wording of certain proofs and the underlying rationale for prohibiting assistance in sin, the rule can extend to the supervisory systems of the Islamic government. Accordingly, whenever a governmental supervisory structure, decision, or performance effectively and, according to customary understanding, attributably facilitates the commission or continuation of a prohibited act, it falls within the scope of this rule. The findings indicate that the Qur'anic verse “Do not cooperate in sin and aggression” (Qur'an 5:2) constitutes the most important Qur'anic evidence for this rule. Its general wording, provided that assistance is established in the customary sense, can be extended to the domains of governance and supervision. Relevant hadith reports also support this interpretation by emphasizing social responsibility in relation to sin and the failure to forbid wrongdoing. Nevertheless, the rule does not apply unconditionally. Its applicability depends on establishing elements such as intent or the customary recognition of assistance, an effective and direct causal relationship between supervisory conduct and the occurrence of sin, and the attribution of that conduct to the supervisory system. Accordingly, the design and implementation of the Islamic government's supervisory systems must be such that they prevent the creation or perpetuation of conditions conducive to disobedience and sinful conduct.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Rule Prohibiting Assistance in Sin
  • Supervisory Systems
  • Islamic Government
  • Qur'anic and Hadith-Based Evidence
  • Religious Responsibility
* قرآن کریم
ابن بابویه قمی، ابوالحسن علی بن حسین بن موسی‌. (1406ق). فقه الرضا. مشهد: المؤتمر العالمی للإمام الرضا×.
ابن منظور، محمد بن مکرم بن على، أبو الفضل، جمال الدین‌. (1414ق). لسان العرب (چاپ سوم). بیروت: دار صادر.
اراکی، محمدعلی‌. (1371). توضیح المسائل. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات إسلامی حوزه علمیه قم.
اردبیلی(محقق)، احمد بن محمد. (بی‌تا). زبده البیان فی احکام القرآن. تهران: المکتبه المرتضویه لاحیاء الآثار الجعفریه.
آلوسی، شهاب الدین محمود بن عبدالله‌. (1415ق). روح المعانی. بیروت: دار الکتب العلمیه.
ایروانی نجفی، میرزا علی. (1384). حاشیه المکاسب. تهران: انشارات کیا.
بیستونی، محمد‌. (1390). ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن. مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
تمیمی آمدی ، عبدالواحدبن محمد. (1410ق). غرر الحکم و درر الکلم (چاپ دوم). قم: دار الکتاب الاسلامیه.
جوادی آملی، عبدالله، (استفتاءjavadidaftar@gmail.com)، تاریخ استفتاء3/3/1402، تاریخ افتاء 3/3/1402.
حر عاملی، محمد بن الحسن‌. (1403ق). وسائل الشیعه (چاپ پنجم). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
حسینی حائری، سیدکاظم‌. (1423ق). فقه‌العقود (چاپ دوم). قم: مجمع اندیشه اسلامی.
حسینی، سیدعبدالرحیم، ملیحی سیدمصطفی‌. (1395). واکاوی فقهی قلمرو آیه تحریم اعانت بر اثم، پژوهش‌نامه قرآن و حدیث، شماره 19، صص80-99.
حلی، شیخ جمال‌الدین ابومنصور حسن بن یوسف بن علی مطهر‌. (بی‌تا). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد قسم الالهیات (محقق: جعفر سبحانی). قم: مکتب مصطفوی.
خامنه‌ای(امام شهید)، سید علی حسینی، (استفتاء leader.ir) ، تاریخ استفتاء20/3/1402 ، تاریخ افتاء 20/3/1402
خامنه‌ای(امام شهید)، سید علی حسینی، (استفتاء leader.ir)، تاریخ استفتاء19/3/1402 ، تاریخ افتاء 20/3/1402
خمینی، سیدروح الله الموسوی‌. (1368). المکاسب المحرمه (چاپ سوم). قم: موسسه اسماعیلیان.
خمینی، سیدروح‌الله موسوی‌. (1381). المکاسب‌المحرم‍ة (تعلیق: مجتبی تهرانی). قم: نشر مهر.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی بکرجلال الدین‌. (بی‌تا). در المنثور فی تفسیر بالماثور. بیروت: دار الفکر.
شیخ الاسلامی، محمدعلی‌. (1394). واکاوی معنا و مفهوم اعانه بر اثم در آرای فقهای امامیه، مطالعات اسلامی:فقه و اصول، پیاپی 101، صص135-158.
صدر، سیدحسن. (1354). نهایة الدرایه. تهران: نشر مشعر.
طباطبایی حکیم، سید محمد سعید، (istefta@alhakeem.com) ،تاریخ استفتاء از دفتر مرحوم طباطبایی حکیم 3/3/1402 تاریخ افتاء 15/3/1402
طباطبایی، محمد حسین‌. (1374). ترجمه تفسیر المیزان (چاپ پنجم). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، ابوعلی فضل بن حسن‌. (1415ق). تفسیرمجمع البیان. بیروت: موسسه اعلمی للمطبوعات.
طبری، ابوجعفر محمد بن جریر‌. (1412ق). تفسیر طبری. بیروت: دار الکتب العلمیه.
علیدوست، ابوالقاسم‌. (1393). دلالت یا عدم دلالت آیه لاتعاونوا علی الإثم والعدوان بر حرمت اعانت و تعاون بر اثم و عدوان، قرآن، فقه و حقوق اسلامی، شماره 1، صص73-103.
فاضل موحدی لنکرانی، محمد‌. (1425ق). ثلاث الرسائل. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار^.
فیض کاشانی، محمدبن شاه مرتضی‌. (1417ق). المحجه البیضاء (چاپ چهارم). قم: موسسه نشر اسلامی.
قرشی، سیدعلی اکبر‌. (1391). تفسیر احسن الحدیث. قم: دفتر نشر نوید اسلام.
قرشی، سیدعلی اکبر‌. (1412ق). قاموس قرآن (چاپ ششم). تهران: دار الکتب الاسلامیه.
کاتوزیان، ناصر‌. (1393). مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران (چاپ نودو ششم). تهران: شرکت سهامی انتشار.
کلینی رازی، ثقه الاسلام محمد بن یعقوب‌. (1399). اصول کافی (تصحیح و ترجمه: حمید احمدی جلفایی). تهران: دانش گویا.
مجلسی، محمد باقر‌. (1403ق). بحار الانوار (چاپ سوم). بیروت: دار الاحیاء التراث.
مجلسی، محمد باقربن محمدتقی. (1404ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول (چاپ دوم) قم: دار الکتب الإسلامیّة.
محقق داماد، سیدمصطفی‌. (1398). قواعد فقه بخش جزایی(4) (چاپ سی و هفتم). تهران: مرکزنشرعلوم اسلامی.
محمدی خراسانی، علی‌. (1388). کوثر فقه. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى&، موسسه چاپ و نشر عروج.‌
مدیرشانه چی، کاظم. (1385). درایه الحدیث. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر‌. (1353). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
مکارم شیرازی، ناصر‌. (1374). تفسیر نمونه‌ ط-دار الکتب الاسلامیه (چاپ سی و دوم). تهران: دار الکتب الاسلامیه‌.
مکارم شیرازی، ناصر. (1386). پیام امیرالمومنین×. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
مکارم شیرازی، ناصر‌. (1424 ق.). کتاب النکاح. قم: مدرسه امام علی بن ابی طالب×.
مکارم شیرازی، ناصر‌. (استفتاء (pasokh@makarem. ir)، تاریخ استفتاء 20/3/1402 ،تاریخ افتاء 21/3 /1402.
مکارم شیرازیف ناصر. (استفتاء (pasokh@makarem. ir، تاریخ استفتاء 18/3/1402، تاریخ افتاء 19/3 /1402.
موسوی بجنوردی، سیدمحمد‌. (1379). قواعد فقهیه (چاپ سوم). تهران: موسسه عروج.
نوری طبرسی‌. (محدث نوری)، میرزا حسین. (1368). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل (چاپ دوم). قم: موسسه آل البیت^ لاحیاءا لتراث.
هاشمی شاهرودی، سیدمحمود‌. (1378). بایسته‌های فقه جزا. تهران: نشر میزان.
هاشمی شاهرودی، سیدمحمود و دیگران. (1374). فقه اهل بیت^. قم: موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی.