الگوی فقهی-سیاسی تعامل با حاکمان جور؛ از مبانی تکلیفی تا ضوابط مصلحت‌محور

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

ااستادیار گروه حقوق و فقه مقارن، دانشکدۀ مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.

10.22081/ijp.2026.74811.1123

چکیده

تبیین نسبت میان «فقه» و «قدرت غیرمشروع»، از دیرباز چالش‌های نظری و عملی متعددی را در اندیشه سیاسی شیعه پدید آورده است. مسئله اصلی پژوهش حاضر، واکاوی ضوابط و معیارهای حاکم بر تعامل با حاکمان جور و استخراج الگویی منسجم برای تنظیم رفتار سیاسی در رویارویی با قدرت‌های غیرمشروع است. این ضرورت از آنجا ناشی می‌شود که فقه‌سیاسی امامیه، افزون بر نفی اصل مشروعیتِ جائر، براساس مصالح عامه و ضرورت‌های اجتماعی، چارچوبی چندلایه برای تعامل یا استنکاف ارائه داده است. این پژوهش با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و با تکیه بر منابع اصیل فقهی و سیره عملی معصومان^، در پی پاسخ به این پرسش است که حدود و ثغور تعامل با حکومت‌های جائر براساس احکام اولیه و ثانویه چیست؟ یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که الگوی تعامل در فقه امامیه بر دو رکن استوار است: نخست، «مبانی تکلیفی» که در قالب حرمتِ تقویتِ جائر و همکاری در امور حرام تجلی می‌یابد؛ دوم، «ضوابط مصلحت‌محور» که تحت عناوین ثانویه‌ای همچون حفظ نظم عمومی، یاری مظلومان، اقامه امر به معروف و مصالح عالیه جامعه اسلامی، همکاری در امور مباح و خیرخواهانه را مجاز یا در مواردی واجب می‌شمارد. نتایج پژوهش گویای آن است که فقه‌سیاسی شیعه با تفکیک میان «مشروعیت حاکم» و «ضرورت تدبیر امور»، الگویی واقع‌گرایانه ارائه می‌دهد که در آن، تعامل با جائر نه به معنای پذیرش
سلطه، بلکه ابزاری برای تحقق اهداف متعالی دین و صیانت از کیان جامعه اسلامی در سیره عملی و
نظری فقهاست.
 

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Jurisprudential–Political Model of Interaction with Unjust Rulers: From Normative Foundations to Expediency-Oriented Principles

نویسنده [English]

  • Ali Farsi Madan
Assistant Professor, Department of Law and Comparative Jurisprudence, Faculty of Islamic Denominations, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده [English]

Clarifying the relationship between Islamic jurisprudence (fiqh) and illegitimate political power has long generated numerous theoretical and practical challenges within Shi‘i political thought. The principal issue addressed in this study is the examination of the principles and criteria governing interaction with unjust rulers (hukkam al-jawr) and the extraction of a coherent model for regulating political conduct in the face of illegitimate authority. The necessity of this inquiry stems from the fact that Imamiya political jurisprudence, while rejecting the fundamental legitimacy of unjust rulers, has nevertheless developed—on the basis of public interests and social necessities—a multilayered framework that allows for either engagement with or abstention from cooperation with such governments. Employing a descriptive-analytical methodology and drawing upon authoritative juridical sources as well as the practical conduct (Sira) of the Infallible Imams (A.S.), this research seeks to answer the following question: What are the limits and conditions governing interaction with unjust governments according to primary and secondary juridical rulings? The findings indicate that the model of interaction in Imamī jurisprudence rests upon two fundamental pillars: First, normative (obligatory) foundations, manifested in the prohibition of strengthening unjust rulers and cooperating in unlawful activities. Second, expediency-oriented principles, which, under secondary legal considerations such as preserving public order, assisting the oppressed, enjoining good, and safeguarding the higher interests of the Muslim community, permit—and in some circumstances even require—cooperation in lawful and beneficial matters. The study concludes that Shi‘i political jurisprudence, by distinguishing between the legitimacy of a ruler and the practical necessity of administering social affairs, presents a realistic and pragmatic model. Within this framework, interaction with an unjust ruler does not signify acceptance of illegitimate domination; rather, it functions as a means of achieving the higher objectives of religion and safeguarding the welfare and integrity of the Muslim community, as reflected in both the theoretical and practical conducts of Shi‘i jurists.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Shi‘i Political Jurisprudence
  • Unjust Ruler (Hakim Jāʾir)
  • Political Interaction
  • Public Interest (Maslahah)
  • Secondary Legal Considerations (al-ʿAnāwīn al-Thānawiyyah)

مراجع

ابن ادریس حلی، محمد بن منصور بن احمد. (1410ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی (چاپ دوم). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن اعثم کوفی، أبو محمد أحمد. (1411ق). الفتوح (محقق: علی شیری). بیروت: دار الاضواء.
ابن شهرآشوب مازندرانی، محمد بن علی. (1379). مناقب آل أبی‌طالب. قم: علمه.
ابن طاووس، علی بن موسی. (1348). اللهوف على قتلى الطفوف (مترجم: فهری). تهران: جهان.
اردبیلی، أحمد. (بی‌تا). مجمع الفائده والبرهان فی شرح ارشاد الاذهان (محقق: مجتبی عراقی، شیخ علی‌پناه اشتهاردی، و حسین یزدی، ج10). قم: منشورات الجامعه المدرسین فی حوزه العلمیه.
اعظمی، محمد مصطفی. (1405ق). دراسات فی الحدیث النبوی و تاریخ تدوینه. بیروت: المکتب الاسلامی.
انصاری، شیخ مرتضی. (1411ق). المکاسب. قم: منشورات دارالذخائر.
انصاری، شیخ مرتضی. (1431ق). المکاسب(2) (چاپ چهاردهم). قم: مجمع الفکر الاسلامی
باقی‌زاده، رضا. (1385). برگی از دفتر آفتاب: شرح حال شیخ السالکین آیت‌الله العظمی بهجت&. قم: میراث ماندگار.
بحرانی، یوسف بن أحمد. (بی‌تا). الحدائق الناضره فی أحکام العتره الطاهره (محقق: محمدتقی ایروانی). قم: مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجامعه المدرسین.
پیشوایی، مهدی. (1379). سیره پیشوایان(چاپ یازدهم). قم: مؤسسه امام صادق×.
جعفریان، رسول. (1369). تاریخ سیاسی اسلام (چاپ دوم). تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
جعفریان، رسول. (1373). تاریخ تحول دولت و خلافت. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
جعفریان، رسول. (1390). حیات فکری-سیاسی امامان شیعه. تهران: نشر علم.
حرّ عاملی، محمد بن حسن. (1409 ق). وسائل الشیعه. قم: مؤسسه آل البیت^ لإحیاء التراث.
حسن، حسن ابراهیم. (1356). تاریخ سیاسی اسلام (مترجم: ابوالقاسم پاینده، چاپ سوم). تهران: جاویدان.
حسین‌پور، سیدمحمدمهدی و فارسی‌مدان، علی(1404). روش‌های تقابل میان ائمه^ و حاکمان جائر. پژوهش‌نامه امامیه. 10(19)، صص 248-278.
حلی، جعفر بن حسن. (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: اسماعیلیان.
حلّی، حسن بن یوسف بن مطهر. (1411ق). رجال العلامة الحلی (چاپ دوم). نجف: دار الذخائر.
حمیری، عبدالله بن جعفر. (1413ق). قرب الإسناد. قم: مؤسسه آل البیت^.
خامنه‌ای شهید، سیدعلی. (1420ق). أجوبه الإستفتاءات (العربیه). بیروت: الدار الإسلامیه.
خمینی، روح‌الله. (1363). البیع. قم: اسماعیلیان.
خمینی، روح‌الله. (1385). المکاسب المحرمه(چاپ دوم). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی&.
خمینی، روح‌الله. (1389). صحیفه امام خمینی & (ج3، 4، 13، چاپ پنجم). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی&.
خمینی، روح‌الله. (1381). ولایت فقیه: حکومت اسلامی. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی&.
الدینوری، ابن قتیبه، أبو عبدالله محمد بن عبدالله. (1364). اخبار الطوال (مترجم: مهدوی دامغانی). تهران: نشر نی.
راوندی، قطب‌الدین سعید بن هبة الله. (1409ق). الخرائج والجرائح. قم: مؤسسه امام مهدی#.
سبحانی، جعفر. (1370). مبانی حکومت اسلامی (ترجمه: داود الهامی). قم: توحید.
شهیدثانی، زین الدین علی. (1413ق). مَسالِکُ الأفْهام فی شَرْحِ شَرائع الْإسْلام (چاپ سوم). قم: بنیاد معارف اسلامی.
طباطبایی فر، سیدمحسن. (1383). فقها و حکومت‌های جور. علوم سیاسی. 1(25)، صص 85-96.
طبری، أبو جعفر محمد بن جریر. (1387ق). تاریخ الأمم والملوک (تاریخ طبری) (محقق: محمد أبوالفضل ابراهیم، چاپ دوم). بیروت: دار التراث.
طوسی، محمد بن حسن. (1407ق). تهذیب الأحکام (چاپ چهارم). تهران: دار الکتب الاسلامیه.
طوسی، محمد بن حسن. (1420ق). فهرست کتب الشیعه و أصولهم و أسماء المصنفین و أصحاب الأصول. قم: مکتبة المحقق الطباطبائی.
فارسی‌مدان، علی. (1403). بازشناخت فقهی تعامل اصحاب ائمه با حاکمان جائر. پژوهشنامه امامیه. 10(19). صص 145-180.
فاضل هندی، محمد بن حسن اصفهانی. (1416ق). کشف اللثام و الابهام عن قواعد الاحکام. قم: موسسه نشر اسلامی.
قهرمان نژاد، بهاءالدین؛ فرهمندپور، فهیمه؛ حقیقت، سیدصادق؛ مهاجرنیا، محسن؛ حسنى نسب، مرتضی. (1393). تعامل با سلطان جور در اندیشه شیخ مفید، فقه. 2(80)، صص 103-120
کاشف‌الغطاء، جعفر بن خضر مالکی. (1422ق). کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
کرکی، علی بن حسین. (1409ق). رسائل المحقق کرکی. قم: مکتبة آیت‌الله العظمی المرعشی النجفی، مطبعه الخیام.
کشی، محمد بن عمر. (1409ق). رجال الکشی: إختیار معرفة الرجال. مشهد: دانشگاه مشهد.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1429ق). الکافی. قم: دار الحدیث.
مادلونگ، ویلفرد. (1377). جانشینی حضرت محمد|: پژوهشی پیرامون خلافت نخستین (مترجم: احمد نوایی و دیگران). مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (1403ق). بحار الأنوار (چاپ دوم). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (بی‌تا). عین الحیاة. قم: مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجامعه المدرسین.
مظاهری، حسین. (1379). نکته‌هایی پیرامون ولایت فقیه و حکومت دینی. اصفهان: بصائر.
مفید، محمد بن محمد. (1413ق). الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد. قم: کنگره شیخ مفید.
مفید، محمد بن محمد. (1413ق). المقنعة. قم: کنگره جهانی شیخ مفید.
مفید، محمد بن محمد. (1426ق). الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد. قم: محبین.
مکارم شیرازی، ناصر. (1413ق). أنوار الفقاهه. قم: مدرسه الإمام علی بن أبی‌طالب×.
ملک‌زاده، محمد. (1392). سیره سیاسی معصومان^ در عصر حاکمیت جور. قم: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
میرزای قمی، أبوالقاسم بن محمدحسن. (1413ق). جامع الشتات فی أجوبة السؤالات. تهران: مؤسسه کیهان.
نجاشی، أحمد بن علی. (1365). رجال النجاشی (چاپ ششم). قم: مؤسسه النشر الإسلامی التابعه لجامعه المدرسین بقم المشرفه.
نجفی، محمدحسن. (1362). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام (محقق: علی آخوندی، چاپ هفتم). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نراقی، أحمد بن محمدمهدی. (1415ق). مستند الشیعه فی أحکام الشریعة. مشهد: مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث.
نراقی، مولى أحمد بن محمدمهدی. (1417ق). عوائد الأیام. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
نعمانی، محمد بن ابراهیم. (1397ق). الغیبة. تهران: نشر صدوق.
یوسفی، جعفر. (1402). بررسی فقهی جواز همکاری با حکومت‌های جور در موارد وجود مصلحت. مطالعات فقه امامیه. 1(20)، صص 7-32.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 10 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری: 15 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش: 07 تیر 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار